شرنتینگ چیست؟ تأثیر ردپای دیجیتال و حریم خصوصی کودکان در شبکه‌های اجتماعی

شرنتینگ (Sharenting) اصطلاحی نوین است که از ترکیب دو واژه انگلیسی «اشتراک‌گذاری» (Sharing) و «والدگری» (Parenting) ساخته شده است.

به گزارش همیاران سلامت روان ایران به نقل از اکونا پرس این اصطلاح به رفتار والدینی اشاره دارد که جزئیات گوناگون زندگی فرزندان خود — از جمله تصاویر، ویدئوها، رویدادها، دستاوردها و حتی رفتارهای روزمره یا لحظات آسیب‌پذیر آن‌ها — را به‌صورت مکرر، گسترده و عمومی در بسترهای آنلاین و شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کنند.

به بیان دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار خانه تاب آوری ، شرنتینگ یعنی ایجاد ردپای دیجیتال و سابقه آنلاین برای کودک توسط والدینش، پیش از آن‌که خود کودک به سن تشخیص برسد یا امکان اعلام رضایت و کنترل بر هویت و حریم شخصی‌اش را داشته باشد.
در جهان به‌هم‌پیوسته امروز، فناوری تاروپود زندگی روزمره ما را دگرگون کرده است. از لحظه‌ای که بیدار می‌شویم تا پایان شب، پیوسته در حال ثبت، مخابره و تماشای لحظات گوناگون زندگی هستیم. در این میان، تولد فرزند و تجربه شیرین والدگری از آن دسته اتفاقاتی است که شور و اشتیاق وصف‌ناپذیری برای به اشتراک‌گذاری به همراه می‌آورد. پدران و مادران با افتخار نخستین لبخند، اولین گام‌های لرزان، کلمات شیرین نامفهوم و حتی لحظات بیماری یا شیطنت‌های کودک خود را ثبت کرده و در بستر شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کنند. اما در پس این ابراز احساسات صادقانه و دلنشین، واقعیتی پیچیده و گاه نگران‌کننده نهفته است که کارشناسان علوم ارتباطات و روان‌شناسی آن را با عنوان شرنتینگ نام‌گذاری کرده‌اند. این رفتار خواسته یا ناخواسته، پیش از آن‌که کودک توان سخن گفتن یا درک محیط پیرامون را داشته باشد، ردپای دیجیتالی سنگین و پایداری برای او می‌سازد که تا سال‌های بزرگسالی همراهش خواهد ماند.

مفهوم شرنتینگ و چرایی فراگیر شدن آن در دنیای امروز

به بیان دکتر محمدرضامقدسی واژه شرنتینگ ترکیبی خلاقانه از دو کلمه انگلیسی اشتراک‌گذاری و والدگری است. این اصطلاح به رفتار والدینی اشاره دارد که جزئیات ریز و درشت زندگی، تصویرها، ویدئوها و رویدادهای شخصی فرزندانشان را به شکل پیوسته و گسترده در بسترهای مجازی مانند اینستاگرام، تلگرام و دیگر شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کنند. اگرچه در نگاه نخست این رفتار تنها جلوه‌ای از افتخار و محبت به نظر می‌رسد، اما ساختار شبکه‌های اجتماعی و میل طبیعی انسان به جلب توجه، تایید جمعی و دریافت بازخورد مثبت، این کنش عاطفی را به عادتی روزمره و نیازمند بررسی تبدیل کرده است.

بسیاری از والدین هنگام انتشار این تصاویر نیت بدی ندارند. آن‌ها مایلند عزیزان و نزدیکان دوردست خود را در شادی رشد کودک سهیم کنند، خاطرات زیبای خانوادگی را در فضایی پایدار ذخیره سازند و با والدین دیگر درباره چالش‌ها و شیوه‌های تربیت گفتگو کنند. با این حال، الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی با تکیه بر لایک، نظر و بازنشر، چرخه پاداش ذهنی را فعال می‌کنند. در نتیجه، مرز بین آلبوم خاطرات خصوصی و صحنه نمایش عمومی به‌سرعت محو می‌شود و ناگهان فضایی کاملا صمیمانه و درون‌خانوادگی در معرض دید هزاران کاربر غریبه قرار می‌گیرد.

 ساخت ردپای دیجیتال بدون آگاهی و رضایت کودک

ردپای دیجیتال مجموعه‌ای از اطلاعات، تصاویر، دیدگاه‌ها و فعالیت‌هایی است که از حضور یک فرد در فضای مجازی به جا می‌ماند. در گذشته، انسان‌ها نخستین ردپای دیجیتال خود را در سنین نوجوانی یا جوانی و با اراده خود ثبت می‌کردند. اما امروزه این فرآیند حتی پیش از تولد نوزاد و با انتشار تصاویر سونوگرافی آغاز می‌شود. کودک هنوز راه رفتن نیاموخته است، ولی اطلاعات جامعی از تاریخ تولد، نام مستعار، علاقه‌مندی‌ها، عادات رفتاری، ویژگی‌های جسمی و حتی مکان‌های رفت‌وآمدش در پایگاه‌های داده و صفحات عمومی ثبت شده است.

مسئله اساسی در این میان، غیبت کامل رضایت آگاهانه است. هنگامی که یک فرد بزرگسال عکسی از خود منتشر می‌کند، پیامدهای آن را می‌سنجد و با اختیار کامل دست به این کار می‌زند. اما کودکان خردسال هیچ تصوری از مفاهیمی چون اینترنت، ماندگاری داده‌ها، دیده‌شدن توسط افراد ناشناس و اثرات بلندمدت این اطلاعات بر آینده خود ندارند. با این اقدام، حق مالکیت و تسلط کودک بر تصویر و هویت شخصی‌اش پیشاپیش سلب می‌شود و کتاب زندگی‌اش بدون اجازه خودش برای عموم گشوده می‌گردد.

الگوسازی والدگری و نقد رفتارهای ناخودآگاه والدین

یکی از ارکان اساسی در روان‌شناسی رشد، فرایند یادگیری مشاهده‌ای است. کودکان پیش از آن‌که به کلام و نصیحت والدین گوش فرا دهند، رفتارهای عینی آن‌ها را الگوبرداری و بازآفرینی می‌کنند. والدینی که برای حل تعارضات، گذران اوقات فراغت و حتی ابراز صمیمیت، تلفن همراه را محور اصلی زندگی قرار می‌دهند، ناخواسته پیامی مخرب به ذهن کودک مخابره می‌کنند. کودکی که هر لحظه از خنده‌ها یا گریه‌هایش در برابر لنز دوربین ضبط می‌شود، چنین درمی‌یابد که ارزش زیستن در دیده شدن توسط دیگران است و هیچ رویدادی ارزش واقعی ندارد مگر اینکه به تصویر کشیده و لایک شود.

افزون بر این، الگوسازی درست والدگری ایجاب می‌کند که احترام به فردیت و چارچوب‌های انسانی ابتدا در درون خانه تجربه شود. وقتی پدر یا مادری برای به اشتراک گذاشتن عکسی نه‌چندان آراسته یا خنده‌دار از کودک، مرزهای حریم او را زیر پا می‌گذارد، چگونه می‌تواند در سال‌های بعد به همان کودک بیاموزد که عکس دوستانش را بی‌اجازه منتشر نکند یا اسرار دیگران را فاش نسازد؟ رفتاری که امروز از سوی والدین انجام می‌گیرد، معیار و ملاک اخلاقی فرزند در روابط فردی و اجتماعی فردا خواهد بود. اگر خواهان نسلی مسئولیت‌پذیر، آگاه به حقوق شهروندی و مقید به اخلاق در فضای مجازی هستیم، باید سنجش رفتار خودمان را آغاز کنیم.

پیامدهای روانی، اجتماعی و تربیتی شرنتینگ برای کودکان

آسیب‌های روانی پدیده شرنتینگ ممکن است در سال‌های کودکی آشکار نشود، اما با رسیدن به سنین نوجوانی و آغاز مرحله هویت‌یابی، پیامدهای آن با شدت زیادی نمودار خواهد شد. نوجوانی دوره‌ای حساس است که فرد تلاش می‌کند شخصیت مستقل خود را بشناسد و جایگاهش را میان همسالان تعریف کند. حال تصور کنید نوجوانی وارد مدرسه‌ای تازه یا جمعی ناشناخته می‌شود، در حالی که همسالانش با یک جستجوی ساده می‌توانند تصاویری از زمان نوزادی، دوران یادگیری توالت، لجبازی‌های خردسالی یا خطاهای دوران کودکی او را به چشم ببینند.

این وضعیت بستر بسیار مساعدی برای بروز قلدری سایبری، استهزا و تخریب اعتمادبه‌نفس فراهم می‌آورد. چنین نوجوانانی دچار حس شرمساری مزمن، اضطراب اجتماعی شدید و سرخوردگی می‌شوند، چرا که احساس می‌کنند بر نحوه دیده شدن و قضاوت شدن خود توسط دیگران هیچ کنترلی ندارند. از دیدگاهی دیگر، کودکانی که از همان ابتدا در برابر دوربین والدین بزرگ شده‌اند، گاه دچار خودشیفتگی کاذب و وابستگی مفرط به تایید غریبه‌ها می‌شوند؛ یا برعکس، از هرگونه دوربین و جمع گریزان شده و نوعی انزوای درون‌گرایانه توأم با خشم نسبت به خانواده را تجربه می‌کنند.

پدیده خطرناک دیگری که در سال‌های اخیر رشد یافته، سوءاستفاده تجاری از کودکان در قالب کودک‌اینفلوئنسرها است. در این شیوه، مرز میان فرزندپروری و کسب‌وکار به کلی فرو می‌پاشد. کودک به ابزاری برای جذب دنبال‌کننده، درآمدزایی و اجرای سناریوهای تبلیغاتی از پیش تعیین‌شده تبدیل می‌شود. این شیوه استثمار مدرن، فرصت زیست طبیعی، بازی آزادانه و رشد بی‌دغدغه را از فرزند سلب می‌کند و بار روانی و تعهدات دنیای کار بزرگسالان را بر دوش ناتوان او می‌گذارد.

خطرات امنیتی و تهدیدهای فیزیکی ردپای دیجیتال

فراتر از ابعاد تربیتی و روانی، ردپای دیجیتال گسترده کودکان می‌تواند پیامدهای امنیتی بسیار جدی در دنیای واقعی داشته باشد. انتشار عکس‌هایی که در آن‌ها لباس فرم مدرسه، نشانه‌های محلی نزدیک خانه، نام بوستان محلی، روزهای رفتن به کلاس زبان یا ورزش و تاریخ تولد کودک مشخص است، داده‌های گران‌بهایی در اختیار افراد سودجو و بزهکاران قرار می‌دهد. مهندسی اجتماعی و سوءاستفاده از هویت کودک تنها بخشی از این آسیب‌ها است. کلاهبرداران می‌توانند با کنار هم چیدن این اطلاعات خرد، روایتی باورپذیر برای فریب کودک یا اطرافیان بسازند.

علاوه بر این، پیشرفت سریع فناوری‌های جعل عمیق و هوش مصنوعی خطری جدید پدید آورده است. تصاویری که بدون محافظت در فضای مجازی منتشر می‌شوند، به‌سادگی قابل دستکاری، سرقت و تلفیق در زمینه‌های نامناسب، غیرقانونی و حتی مجرمانه هستند. والدین باید به این نکته واقف باشند که پس از فشردن دکمه انتشار، کنترل آن‌ها بر محتوا پایان می‌یابد و هر کاربری در هر نقطه‌ای از جهان می‌تواند تصویر را ذخیره کند، برش دهد یا برای اهداف سوء استفاده نماید.

احترام به حریم خصوصی درسی نیست که بتوان آن را به ناگاه در نوجوانی تدریس کرد؛ این مفهوم بنیادی باید مانند زبان مادری در جریان روزمرگی‌های خانه زیسته و تجربه شود. احترام به حریم خصوصی کودک از کارهای بسیار ساده آغاز می‌شود. هنگامی که به حریم فیزیکی کودک، اتاق شخصی او و تمایلش برای تنها بودن احترام می‌گذاریم، مفهوم مالکیت بر تن و روان را در او ریشه می‌دورانیم.

گسترش این احترام به حوزه دیجیتال به این معناست که والدین پیش از گرفتن یا به اشتراک گذاشتن هر تصویر، با فرزند خود سخن بگویند. حتی برای کودکی چهار یا پنج ساله، می‌توان عکس گرفته‌شده را نشان داد و با زبانی مهربان و ساده پرسید که آیا اجازه می‌دهد این تصویر زیبا به پدربزرگ نشان داده شود یا در میان دوستان منتشر گردد. اگر کودک به هر دلیلی مخالفت کرد، اخم نمود یا سر باز زد، باید خواسته او بدون بحث، تمسخر یا سرزنش پذیرفته شود. این واکنش احترام‌آمیز والاترین درسی است که به کودک می‌آموزد تن و تصویر او متعلق به خودش است و او نیز موظف است در برابر حریم شخصی دیگران رفتاری مشابه داشته باشد.

حق بر فراموشی و بازیابی اختیار هویت دیجیتال

یکی از اصول پیشرو در حقوق فناوری اطلاعات و حفاظت از داده‌ها، حق بر فراموشی است. این مفهوم بنیادین تاکید می‌کند که هر انسان باید امکان داشته باشد پس از گذر سال‌ها، برخی داده‌ها، تصاویر یا اطلاعات مربوط به گذشته خود را از حافظه جستجوگرها و فضاهای مجازی پاک کند تا بتواند بدون سنگینی گذشته، آینده‌اش را به دلخواه بازتعریف کند.

کودکانی که با حجم عظیمی از محتوای شرنتینگ بزرگ می‌شوند، در دستیابی به این حق طبیعی با موانع جدی روبه‌رو هستند. تصویری که در سنین کودکی انتشار یافته و صدها بار بازنشر شده است، به این آسانی از وب پاک نخواهد شد. از همین رو، مسئولیت اخلاقی و مدنی والدین ایجاب می‌کند که به جای سپردن سرنوشت دیجیتال فرزند به شانس و فراموشی اینترنت، از همان ابتدا مانع ایجاد این پیوندهای مخدوش‌کننده شوند. اجازه دهیم کودکان آینده‌ای داشته باشند که خودش نویسنده و کارگردان آن باشند، نه این‌که میراث‌دار روایتی باشند که والدین بر پایه‌های اشتراک‌گذاری ناآگاهانه برپا ساخته‌اند.

راهکارهای کاربردی برای والدگری مسئولانه و حفظ حریم کودک

اصلاح این فرایند به معنای قطع کامل ارتباط با دنیای فناوری یا حذف همه خاطرات شیرین خانوادگی نیست، بلکه هدف اصلی گذار از رفتار غریزی و احساسی به کنشگری خردمندانه، محافظت‌کننده و سنجیده است.

نخستین گام، ارزیابی نقادانه چرایی انتشار هر محتوا است.
والدین پیش از بارگذاری عکس یا فیلم بهتر است لحظه‌ای درنگ کنند و از خود بپرسند که آیا این محتوا در آینده ممکن است باعث سرافکندگی، شرمندگی یا اضطراب فرزندشان شود یا خیر. همچنین باید پرسید که آیا این تصویر اطلاعات حساسی مانند موقعیت جغرافیایی، برنامه زمانی، هویت مدرسه یا جزئیات پزشکی کودک را آشکار می‌کند؟ اگر پاسخ هر یک از این پرسش‌ها مثبت باشد، بهتر است تصویر فقط در آرشیو خصوصی خانواده محفوظ بماند.

گام دوم، تفکیک دقیق میان آلبوم‌های خصوصی و فضاهای فراگیر مجازی است.
برای به اشتراک گذاشتن لحظات رشد فرزند با اقوام نزدیک و دوستان صمیمی، لزومی به استفاده از صفحات عمومی اینستاگرام نیست. بهره‌گیری از گروه‌های خانوادگی محدود در پیام‌رسان‌های رمزگذاری‌شده، فضاهای ذخیره‌سازی ابری با دسترسی امن و تعیین گذرواژه، یا حتی برگرداندن سنت زیبای چاپ عکس‌های یادگاری در آلبوم‌های کاغذی، شیوه‌هایی مطمئن و خاطره‌انگیز هستند که حس آرامش و امنیت روانی را بازمی‌گردانند.

گام سوم، استفاده از تنظیمات سخت‌گیرانه حریم خصوصی در شبکه‌های اجتماعی است.
صفحات شخصی نباید عمومی و در دسترس همگان باشند. پالایش مداوم فهرست دنبال‌کنندگان، خودداری از افزودن غریبه‌ها، غیرفعال کردن گزینه‌های تعیین موقعیت مکانی و محو کردن چهره یا بخش‌هایی از لباس که موقعیت کودک را فاش می‌کند، راهکارهایی عملی برای کاستن از خطرات احتمالی هستند.

گام چهارم، گفتگوی شفاف با اعضای خانواده و دوستان نزدیک است.
گاه والدین خود این موازین را رعایت می‌کنند، اما بستگان محترم به دلیل علاقه زیاد، اقدام به انتشار تصاویر کودک می‌کنند. والدین باید با متانت، قاطعیت و منطق روشن برای اطرافیان توضیح دهند که صیانت از حریم کودک یک اصل خلل‌ناپذیر تربیتی است و از آنان بخواهند بدون هماهنگی عکسی از فرزندشان منتشر نکنند.

نتیجه‌گیری نهای و پایان سخن :

پدیده شرنتینگ و بار سنگین ردپای دیجیتال یکی از پیچیده‌ترین آزمون‌های والدگری در سده کنونی است. فضای مجازی با تمام فرصت‌ها و تسهیلاتی که در اختیار ما می‌گذارد، می‌تواند در غیاب سواد رسانه‌ای و احساس مسئولیت اخلاقی، حقوق پایه‌ای آسیب‌پذیرترین اعضای جامعه یعنی کودکان را به مخاطره افکند. حفاظت از حریم شخصی کودک نشانه بارز مهر ورزیدن، درایت و وظیفه‌شناسی والدانه است. وقتی به کودک حق انتخاب می‌دهیم و به کرامت و تصویر او احترام می‌گذاریم، ریشه‌های خودارزشمندی، تاب‌آوری فردی، هویت اصیل و استقلال فکری را در وجودش آبیاری می‌کنیم. شایسته است به جای تبدیل لحظات ناب زندگی فرزندان به ویترین‌های نمایشی زودگذر، حامی و مدافع بی‌چشمداشت دنیای پاک، شاد و سرشار از امنیت آنان در زیست‌بوم پرشتاب دیجیتال باشیم.