به گزارش روابط عمومی اداره کل بهزیستی استان اصفهان، از دست دادن یک رابطه عاطفی تجربه‌ای عمیق از درد، بی‌ثباتی و بازتعریف تلخی از زندگی است. در این میان، تاب‌آوری نقش مهمی در عبور سالم از سوگ عاطفی دارد.
 Emotional grief به واکنش روان‌شناختی و هیجانی فرد در برابر از دست دادنِ یک شخص، رابطه، یا تجربه‌ای معنادار گفته می‌شود.
این حالت معمولاً با اندوه، دلتنگی، اضطراب، اشتغال ذهنی، و اختلال موقت در عملکرد روزانه همراه است و فرایندی طبیعی برای سازگاری با فقدان محسوب می‌شود.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی، مدیر و مؤسس خانه تاب‌آوری، سوگ واکنش طبیعی انسان به فقدان است و با غم، سردرگمی و تغییرات رفتاری همراه می‌شود. تاب‌آوری در سوگ یعنی انسان درد را می‌پذیرد، با فقدان سازگار می‌شود و زندگی معنادار را ادامه می‌دهد.
سوگ یکی از عمیق‌ترین تجربه‌های انسانی است که تقریباً همه افراد در مقطعی از زندگی با آن روبه‌رو می‌شوند. از دست دادن عزیز، پایان یک رابطه، از بین رفتن سلامت، مهاجرت اجباری، کاهش توانایی‌های جسمی یا حتی از دست رفتن یک موقعیت مهم در زندگی، همگی می‌توانند فرایند سوگ را فعال کنند. سوگ فقط غمگین شدن نیست. این تجربه، مجموعه‌ای از واکنش‌های عاطفی، شناختی، جسمانی، رفتاری و اجتماعی است که در پاسخ به فقدان شکل می‌گیرد. بسیاری از افراد زمانی که دچار سوگ می‌شوند، تصور می‌کنند حالتی غیرعادی یا خطرناک را تجربه می‌کنند، در صورتی که در اغلب موارد، سوگ واکنشی طبیعی به یک رویداد دردناک است. شناخت دقیق این پدیده از دیدگاه علمی می‌تواند به فرد کمک کند تا احساسات خود را بهتر درک کند، از قضاوت نادرست درباره خود دور بماند و مسیر سازگاری با فقدان را آگاهانه‌تر طی کند.

تعریف سوگ از دیدگاه علمی
در روان‌شناسی و روان‌پزشکی، سوگ به فرایند سازگاری روانی و هیجانی با فقدان گفته می‌شود. این فقدان معمولاً به مرگ یک فرد مهم مربوط است، اما محدود به مرگ نیست. هر تجربه‌ای که احساس از دست دادن عمیق ایجاد کند، می‌تواند محرک سوگ باشد. تعریف علمی سوگ بر این پایه استوار است که انسان پس از فقدان، وارد دوره‌ای از بازتنظیم درونی می‌شود. در این دوره، ذهن و بدن تلاش می‌کنند با واقعیتی تازه کنار بیایند؛ واقعیتی که در آن چیزی مهم دیگر حضور ندارد یا مانند قبل در دسترس نیست.

سوگ با واژه‌هایی مانند غم، ماتم و داغداری ارتباط دارد، اما این مفاهیم دقیقاً یکسان نیستند. غم بیشتر به تجربه هیجانی درونی اشاره دارد. داغداری یا عزاداری به نمودهای بیرونی، فرهنگی و اجتماعی سوگ مربوط می‌شود؛ مانند مراسم، آیین‌ها و رفتارهایی که جامعه برای ابراز فقدان می‌شناسد. سوگ، مفهوم گسترده‌تری است و همه این ابعاد را در بر می‌گیرد. در تعریف‌های نوین، سوگ فرایندی پویا دانسته می‌شود که در آن فرد میان مواجهه با درد فقدان و تلاش برای بازسازی زندگی در نوسان است.

از منظر عصب‌روان‌شناسی، سوگ فقط یک احساس ساده نیست. شبکه‌های مغزی درگیر با دلبستگی، حافظه، استرس و تنظیم هیجان در این فرایند فعال می‌شوند. به همین دلیل فرد سوگوار ممکن است دچار بی‌خوابی، کاهش تمرکز، خستگی، بی‌اشتهایی، تپش قلب، فراموشی موقت، گریه‌های ناگهانی یا حتی احساس کرختی عاطفی شود. این واکنش‌ها در بسیاری از موارد، نشانه بیماری نیستند، بلکه بخشی از سازوکار مغز و بدن برای انطباق با فقدان به شمار می‌آیند.

سوگ چگونه شکل می‌گیرد
سوگ معمولاً زمانی شکل می‌گیرد که پیوند عاطفی، هویتی یا وجودی فرد با چیزی مهم قطع می‌شود. شدت سوگ فقط به نوع فقدان بستگی ندارد، بلکه به میزان دلبستگی، شرایط وقوع فقدان، حمایت اجتماعی، تجربه‌های قبلی فرد، ویژگی‌های شخصیتی و معنایی که او به آن رویداد می‌دهد نیز وابسته است. برای نمونه، مرگ ناگهانی، مرگ در سن پایین، مرگ همراه با حادثه، خودکشی یا فقدانی که با احساس گناه همراه باشد، ممکن است سوگ را پیچیده‌تر و طولانی‌تر کند.

در سوگ، فرد با چند واقعیت هم‌زمان مواجه می‌شود.
نخست، غیاب شخص یا موضوعی که برای او ارزش عاطفی داشته است.
دوم، تغییر در نقش‌ها و عادت‌های روزمره.
سوم، نیاز به بازتعریف آینده. به همین علت، سوگ فقط دلتنگی برای گذشته نیست؛ بلکه مواجهه با آینده‌ای است که ناگهان شکل دیگری پیدا کرده است.

انواع سوگ
در روان‌شناسی، سوگ تنها یک واکنش ساده به مرگ یا فقدان نیست، بلکه مجموعه‌ای از تجربه‌های عاطفی، ذهنی، رفتاری و جسمانی است که در پاسخ به از دست دادن شکل می‌گیرد. همه افراد سوگ را به یک شکل تجربه نمی‌کنند. نوع رابطه با فرد از دست‌رفته، شرایط وقوع فقدان، ویژگی‌های شخصیتی، میزان حمایت اجتماعی و تجربه‌های پیشین زندگی، همگی بر نحوه بروز سوگ اثر می‌گذارند. به همین دلیل، متخصصان روان‌شناسی برای درک بهتر این تجربه، انواع مختلفی از سوگ را معرفی کرده‌اند. شناخت این انواع کمک می‌کند واکنش‌های افراد سوگوار طبیعی‌تر دیده شود، از قضاوت‌های شتاب‌زده پرهیز شود و در صورت نیاز، حمایت مناسب‌تری ارائه گردد.

- سوگ طبیعی یا بهنجار
  سوگ طبیعی شایع‌ترین و شناخته‌شده‌ترین نوع سوگ است. در این حالت، فرد پس از تجربه فقدان، احساساتی مانند غم، دلتنگی، خشم، اضطراب، بی‌قراری، افت انرژی، اختلال در خواب یا کاهش تمرکز را تجربه می‌کند. این واکنش‌ها هرچند دردناک هستند، اما بخشی طبیعی از فرایند سازگاری با فقدان به شمار می‌آیند. در سوگ طبیعی، شدت احساسات در روزها و هفته‌های نخست بیشتر است و ممکن است در مناسبت‌ها، سالگردها یا هنگام یادآوری خاطرات افزایش پیدا کند. با گذشت زمان، فرد به تدریج توان بیشتری برای پذیرش واقعیت فقدان پیدا می‌کند و می‌تواند به فعالیت‌های روزمره و نقش‌های زندگی بازگردد، هرچند جای خالی فقدان همچنان در زندگی او باقی می‌ماند.

- سوگ پیچیده یا طولانی‌مدت
  سوگ پیچیده زمانی مطرح می‌شود که واکنش‌های سوگ با شدت بسیار زیاد و برای مدت طولانی باقی بمانند و عملکرد روزمره فرد را به شکل قابل توجهی مختل کنند. در این وضعیت، فرد ممکن است ماه‌ها یا حتی بیشتر، همچنان در شوک و ناتوانی برای پذیرش فقدان باقی بماند. اشتغال ذهنی مداوم با فرد از دست‌رفته، احساس پوچی عمیق، ناتوانی در لذت بردن از زندگی، کناره‌گیری شدید اجتماعی و احساس این که زندگی معنا ندارد، از نشانه‌های این نوع سوگ است. سوگ پیچیده فراتر از فرایند طبیعی داغدیدگی عمل می‌کند و معمولاً نیازمند مداخله تخصصی از سوی روان‌شناس یا روان‌پزشک است تا فرد بتواند مسیر سازگاری را دوباره آغاز کند.

- سوگ پیش‌بینانه
  سوگ پیش‌بینانه پیش از وقوع فقدان اصلی شکل می‌گیرد. این نوع سوگ معمولاً در شرایطی دیده می‌شود که مرگ یا جدایی قابل پیش‌بینی است، مانند بیماری‌های پیشرفته، سالمندی شدید یا شرایط درمان‌ناپذیر. خانواده و نزدیکان فرد بیمار ممکن است پیش از رخ دادن فقدان، احساس غم، ترس، درماندگی و دلتنگی را تجربه کنند. آن‌ها به‌تدریج خود را برای نبودن عزیزشان آماده می‌کنند. این نوع سوگ در برخی موارد می‌تواند فرصتی برای وداع عاطفی، گفت‌وگوهای ناتمام و آمادگی ذهنی فراهم کند، اما از سوی دیگر ممکن است باعث خستگی روانی، فرسودگی هیجانی و اضطراب طولانی‌مدت شود.

- سوگ تأخیری 
  در سوگ تأخیری، واکنش‌های اصلی سوگ بلافاصله بعد از فقدان آشکار نمی‌شوند. فرد ممکن است در روزها یا هفته‌های نخست، آرام، خونسرد، بی‌حس یا بسیار منطقی به نظر برسد و حتی اطرافیان تصور کنند که او فقدان را خوب مدیریت کرده است. اما پس از گذشت مدتی، ناگهان موج شدیدی از غم، خشم، گریه، بی‌قراری یا آشفتگی روانی بروز می‌کند. این الگو معمولاً زمانی رخ می‌دهد که فرد به دلیل فشارهای خانوادگی، مسئولیت‌های زیاد، شوک اولیه یا عادت به سرکوب احساسات، فرصت تجربه مستقیم سوگ را نداشته باشد. سوگ تأخیری نشان می‌دهد که احساسات سرکوب‌شده از بین نمی‌روند و ممکن است در زمانی دیگر با شدت بیشتری خود را نشان دهند.

- سوگ مبهم 
  سوگ مبهم زمانی رخ می‌دهد که فقدان حالت روشن، قطعی و نهایی نداشته باشد. این وضعیت در مواردی مانند مفقود شدن یک فرد، ناپدید شدن در حوادث، زندگی با بیماری‌هایی مانند آلزایمر یا زوال عقل، و حتی برخی جدایی‌های عاطفی پیچیده دیده می‌شود. در این نوع سوگ، فرد نمی‌تواند به طور کامل بپذیرد که عزیزش رفته است، زیرا هنوز نوعی حضور یا امید مبهم وجود دارد. همین ابهام باعث می‌شود ذهن نتواند فرایند طبیعی پذیرش را کامل کند. فرد ممکن است هم‌زمان امید به بازگشت و احساس فقدان را تجربه کند و این دوگانگی فشار روانی زیادی ایجاد کند. سوگ مبهم از دشوارترین انواع سوگ است، زیرا پایان روشن و قابل درکی برای آن وجود ندارد.

- سوگ محروم از شناسایی
  گاهی فرد دچار فقدانی می‌شود که جامعه، خانواده یا اطرافیان آن را به رسمیت نمی‌شناسند یا برایش ارزش کافی قائل نیستند. در این حالت، سوگ محروم از شناسایی شکل می‌گیرد. نمونه‌های این نوع سوگ شامل سقط جنین، مرگ حیوان خانگی، از دست دادن روابط پنهان یا تمام شدن رابطه‌ای است که از نظر اجتماعی پذیرفته نشده باشد. در چنین شرایطی، فرد نه‌تنها با درد فقدان روبه‌رو است، بلکه از حمایت عاطفی کافی نیز محروم می‌ماند. چون اطرافیان ممکن است بگویند «چیز مهمی نبوده» یا «باید فراموشش کنی»، فرد احساس تنهایی بیشتری می‌کند و ممکن است نتواند سوگ خود را آزادانه ابراز کند.

- سوگ جمعی 
  سوگ جمعی زمانی رخ می‌دهد که یک گروه، جامعه یا ملت به طور هم‌زمان با فقدان یا فاجعه‌ای بزرگ روبه‌رو شوند. جنگ، زلزله، سیل، همه‌گیری بیماری، حوادث گسترده یا مرگ شخصیت‌های مهم اجتماعی می‌توانند چنین وضعیتی ایجاد کنند. در سوگ جمعی، درد فقط به سطح فردی محدود نمی‌ماند، بلکه فضای عمومی جامعه نیز اندوهگین و متأثر می‌شود. افراد در چنین شرایطی، هم از فقدان شخصی خود آسیب می‌بینند و هم از موج عاطفی گسترده‌ای که در محیط جریان دارد اثر می‌پذیرند. در عین حال، سوگ جمعی می‌تواند همبستگی اجتماعی و احساس همراهی بیشتری نیز ایجاد کند، زیرا افراد درمی‌یابند که در تجربه درد تنها نیستند.

در مجموع، انواع سوگ نشان می‌دهند که واکنش انسان به فقدان بسیار متنوع و پیچیده است.
هیچ الگوی واحدی برای سوگواری وجود ندارد و هر فرد ممکن است بر اساس شرایط زندگی و نوع فقدان، شکل خاصی از سوگ را تجربه کند.
آگاهی از این انواع، نگاه ما را انسانی‌تر و علمی‌تر می‌کند و کمک می‌کند در برخورد با افراد سوگوار، به جای توصیه‌های شتاب‌زده یا قضاوت، حمایت، درک و همراهی بیشتری نشان دهیم.

نشانه‌های سوگ
نشانه‌های سوگ در افراد مختلف یکسان نیست، اما اغلب در چند حوزه دیده می‌شوند. در بُعد هیجانی، غم، شوک، خشم، احساس گناه، درماندگی، اضطراب، تنهایی و دلتنگی شایع هستند. در بُعد شناختی، فرد ممکن است تمرکز پایین، فراموشی، اشتغال ذهنی با فقدان، سردرگمی یا حتی تجربه حس حضور فرد از دست‌رفته را داشته باشد. در بُعد جسمانی، اختلال خواب، کاهش یا افزایش اشتها، خستگی، دردهای پراکنده، تنگی نفس و افت انرژی ممکن است رخ دهد. در بُعد رفتاری، کناره‌گیری اجتماعی، گریه، بی‌قراری، مرور خاطرات، اجتناب از مکان‌ها یا برعکس، تمایل شدید به حفظ وسایل فرد از دست‌رفته دیده می‌شود.
نکته مهم این است که سوگ فرایندی خطی و کاملاً قابل پیش‌بینی نیست. بسیاری از افراد انتظار دارند که سوگ مرحله به مرحله و با نظم ثابت پیش برود، اما در واقع، فرد ممکن است یک روز آرام‌تر باشد و روز بعد با شدت بیشتری دلتنگی را تجربه کند. این نوسان، بخشی طبیعی از فرایند سازگاری است.

 سوگ و تفاوت آن با افسردگی
یکی از پرسش‌های مهم این است که سوگ چه تفاوتی با افسردگی دارد. این دو می‌توانند شباهت‌هایی داشته باشند، اما یکسان نیستند. در سوگ، درد روانی معمولاً به فقدان خاصی گره خورده و به صورت موجی تجربه می‌شود. فرد سوگوار ممکن است در کنار غم، لحظاتی از ارتباط، لبخند یا آرامش را هم تجربه کند. در افسردگی، خلق پایین و بی‌لذتی اغلب گسترده‌تر، پایدارتر و فراگیرتر است. احساس بی‌ارزشی شدید، ناامیدی عمیق، از دست دادن فراگیر علاقه و ناتوانی گسترده در عملکرد بیشتر به نفع افسردگی است. البته سوگ می‌تواند زمینه‌ساز افسردگی هم بشود و در موارد شدید، ارزیابی تخصصی ضرورت پیدا می‌کند.

 نظریه‌های علمی درباره سوگ
مطالعه سوگ در روان‌شناسی سابقه طولانی دارد. یکی از شناخته‌شده‌ترین مدل‌ها، الگوی مراحل سوگ است که از انکار، خشم، چانه‌زنی، اندوه و پذیرش سخن می‌گوید. با وجود شهرت زیاد این مدل، پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که همه افراد این مراحل را با همین ترتیب تجربه نمی‌کنند. بنابراین بهتر است این الگو به‌عنوان توصیفی کلی دیده شود، نه قانون قطعی.
مدل دیگری که امروزه کاربرد زیادی دارد، مدل فرایند دوگانه است. بر اساس این دیدگاه، فرد سوگوار میان دو نوع جهت‌گیری در رفت‌وآمد است؛ از یک سو با درد فقدان مواجه می‌شود، گریه می‌کند، یادآوری می‌کند و اندوه را احساس می‌کند؛ از سوی دیگر، به کارهای روزمره، نقش‌های تازه و بازسازی زندگی می‌پردازد. این حرکت رفت و برگشتی، سالم و سازگارانه در نظر گرفته می‌شود.
نظریه پیوندهای تداومی نیز می‌گوید سازگاری با فقدان همیشه به معنای قطع کامل رابطه روانی با فرد از دست‌رفته نیست. بسیاری از افراد با حفظ یک پیوند درونی سالم، مانند یادآوری، صحبت درونی، ادامه دادن ارزش‌های او یا انجام کارهای معنادار به نام او، بهتر با سوگ کنار می‌آیند.

تاب‌آوری در سوگ چیست
تاب‌آوری در سوگ به توانایی فرد برای سازگاری، بازیابی تعادل روانی و ادامه زندگی معنادار پس از فقدان گفته می‌شود. تاب‌آوری به این معنا نیست که فرد غمگین نشود یا خیلی سریع فراموش کند. انسان تاب‌آور نیز درد می‌کشد، گریه می‌کند و دلتنگ می‌شود. تفاوت در این است که با وجود این درد، به‌تدریج ظرفیت تحمل، انعطاف ذهنی، تنظیم هیجان و بازسازی زندگی را حفظ یا تقویت می‌کند.
در تعریف علمی، تاب‌آوری نوعی فرایند پویا است، نه یک ویژگی ثابت و ذاتی. یعنی انسان می‌تواند آن را در طول زمان پرورش دهد. تاب‌آوری در سوگ به فرد کمک می‌کند از فروپاشی کامل روانی دور بماند، از منابع درونی و بیرونی استفاده کند و میان پذیرش فقدان و ادامه مسیر زندگی تعادل بسازد. این مفهوم با سرکوب احساسات تفاوت دارد. پنهان کردن غم لزوماً نشانه تاب‌آوری نیست. تاب‌آوری واقعی یعنی توان مواجهه سالم با احساسات دردناک و در عین حال، حرکت تدریجی به سمت بازسازماندهی زندگی.

تاب‌آوری در سوگ چگونه به دست می‌آید
تاب‌آوری در سوگ از چند مسیر مهم شکل می‌گیرد. نخستین عامل، پذیرش واقعیت فقدان است. پذیرش به معنای دوست داشتن فقدان یا راضی بودن به آن نیست. پذیرش یعنی ذهن به‌تدریج واقعیت رخ‌داده را بشناسد و در برابر آن جنگ فرساینده نداشته باشد. این فرایند زمان می‌برد و با فراز و فرود همراه است.
عامل دوم، اجازه دادن به تجربه احساسات است. فردی که به خود حق گریه، ناراحتی، خشم و دلتنگی می‌دهد، معمولاً بهتر از کسی که احساساتش را انکار می‌کند با سوگ کنار می‌آید. هیجان‌ها وقتی دیده و نام‌گذاری می‌شوند، قابل‌تحمل‌تر می‌شوند. نوشتن احساسات، گفت‌وگو با فردی امن، شرکت در مراسم معنادار و بیان خاطرات می‌تواند به این روند کمک کند.

عامل سوم، حمایت اجتماعی است. حضور خانواده، دوستان، گروه‌های حمایتی یا درمانگر می‌تواند نقش محافظ مهمی داشته باشد. انسان در سوگ، بیش از همیشه به دیده شدن، شنیده شدن و درک شدن نیاز دارد. حتی یک رابطه امن و همدلانه می‌تواند روند سازگاری را به شکل چشمگیری بهبود دهد.
عامل چهارم، معنا دادن به تجربه فقدان است. بسیاری از افراد وقتی بتوانند از دل رنج، معنایی شخصی استخراج کنند، تاب‌آوری بیشتری نشان می‌دهند. این معنا می‌تواند معنوی، اخلاقی، خانوادگی یا وجودی باشد. برای بعضی‌ها ادامه دادن راه و ارزش‌های فرد از دست‌رفته معنا می‌آفریند. برای برخی دیگر، مراقبت بهتر از خود و عزیزان، مشارکت در کار خیر یا تغییر نگاه به زندگی نقش مهمی دارد.

عامل پنجم، مراقبت از بدن است. سوگ فقط روان را درگیر نمی‌کند. خواب کافی، تغذیه مناسب، تحرک بدنی، قرار گرفتن در نور روز، کاهش مصرف مواد و حفظ نظم نسبی در برنامه روزانه، به مغز و سیستم عصبی کمک می‌کند تا فشار استرس را بهتر مدیریت کند. وقتی بدن کمی متعادل‌تر باشد، ذهن نیز ظرفیت بیشتری برای تحمل اندوه پیدا می‌کند.
عامل ششم، انعطاف‌پذیری شناختی است. در سوگ، ذهن ممکن است درگیر افکاری مانند «دیگر هیچ‌چیز خوب نخواهد شد» یا «من هرگز نمی‌توانم ادامه بدهم» شود. این افکار قابل فهم هستند، اما اگر کاملاً تثبیت شوند، روند ترمیم را دشوار می‌کنند. تاب‌آوری زمانی بیشتر می‌شود که فرد بتواند در کنار درد، احتمال تغییر تدریجی، کمک گرفتن و ساختن شکل تازه‌ای از زندگی را هم ببیند.

عامل هفتم، بازسازی هویت و نقش‌ها است. بسیاری از فقدان‌ها هویت فرد را تغییر می‌دهند. کسی که همسر، والد، فرزند یا مراقب یک بیمار بوده، پس از فقدان باید تعریف تازه‌ای از خود پیدا کند. این بازسازی معمولاً آرام و مرحله‌ای است. یادگیری مهارت‌های جدید، پذیرش مسئولیت‌های تازه و شکل دادن به روتین‌های جدید، از عناصر مهم تاب‌آوری در سوگ هستند.

راهکارهای عملی برای افزایش تاب‌آوری در سوگ
برای افزایش تاب‌آوری در سوگ، بهتر است فرد به خود زمان بدهد و انتظار بهبود فوری نداشته باشد. سوگ مسابقه نیست و زمان مشخص و یکسانی برای پایان آن وجود ندارد. داشتن برنامه روزانه ساده، مانند زمان خواب منظم، پیاده‌روی کوتاه، خوردن وعده‌های منظم و ارتباط با یک یا دو نفر قابل اعتماد، می‌تواند احساس آشفتگی را کاهش دهد.
یادبودهای شخصی نیز سودمند هستند. نگهداری آگاهانه از چند وسیله، نوشتن نامه به فرد از دست‌رفته، دعا، شرکت در آیین‌های فرهنگی یا ساختن یک فعالیت معنادار در سالگردها، به ذهن کمک می‌کند رابطه با فقدان را به شکلی سالم سازمان دهد. همچنین کاهش فشارهای غیرضروری اهمیت دارد. در دوره سوگ، لازم نیست فرد از خود عملکردی مانند زمان‌های عادی انتظار داشته باشد.
در مواردی که شدت علائم بسیار زیاد است، افکار آسیب به خود وجود دارد، عملکرد روزانه به‌شدت مختل شده یا سوگ پس از مدت طولانی تغییری نمی‌کند، مراجعه به روان‌شناس یا روان‌پزشک ضروری است. درمان‌هایی مانند روان‌درمانی سوگ، درمان شناختی رفتاری و درمان‌های مبتنی بر پذیرش و شفقت می‌توانند بسیار کمک‌کننده باشند.

جمع‌بندی نهایی و سخن پایانی
سوگ واکنشی انسانی، طبیعی و چندبعدی به تجربه فقدان است. تعریف علمی سوگ آن را فرایندی برای سازگاری روانی و عاطفی با غیاب چیزی مهم می‌داند. این تجربه می‌تواند به شکل‌های مختلفی مانند سوگ طبیعی، پیچیده، پیش‌بینانه، تأخیری، مبهم، محروم از شناسایی و جمعی ظاهر شود. نشانه‌های سوگ فقط به غم محدود نیستند و ابعاد جسمانی، شناختی، رفتاری و اجتماعی را هم در بر می‌گیرند. تاب‌آوری در سوگ به معنای حرکت تدریجی در دل درد و ساختن تعادلی تازه در زندگی است. این توان از طریق پذیرش، بیان احساسات، حمایت اجتماعی، معناجویی، مراقبت از بدن، انعطاف ذهنی و بازسازی هویت تقویت می‌شود. وقتی سوگ به‌درستی فهمیده شود، فرد می‌تواند با مهربانی بیشتری با خود برخورد کند و به جای جنگیدن با احساساتش، مسیر ترمیم و رویش دوباره را آگاهانه‌تر طی کند.