مددکاری اجتماعی در شرایط جنگ به مجموعه ای از مداخلات حرفه ای، حمایتی و توانمندساز گفته می شود که با هدف حفظ سلامت روانی اجتماعی افراد و بازگرداندن آنان به سطحی از کارکرد سازگارانه در وضعیت های بحرانی ناشی از جنگ انجام می شود.

مریم نقنه در ادامه آورده است در این شرایط، مددکار اجتماعی با تکیه بر اصول علمی، ارزش های حرفه ای و مهارت های تخصصی خود تلاش می کند پیامدهای روانی، اجتماعی و خانوادگی جنگ را کاهش دهد و ظرفیت سازگاری افراد، به ویژه کودکان، زنان و گروه های آسیب پذیر را تقویت کند.

 در چهارچوب علمی، #مددکاری_اجتماعی در جنگ شامل ارزیابی نیازهای فوری و بلندمدت، شناسایی عوامل خطر، مداخله برای کاهش فشارهای روانی، ارائه حمایت های عاطفی و اجتماعی، ایجاد دسترسی به منابع و خدمات، و تقویت شبکه های حمایتی است. جنگ تعادل خانوادگی و اجتماعی را مختل می کند و ممکن است مشکلاتی مانند اضطراب، سوگ، بی خانمانی، گسست روابط، ناتوانی در مدیریت استرس و ضعف دسترسی به خدمات را ایجاد یا تشدید کند. 

مددکار اجتماعی در چنین محیطی نقش واسط، حمایتگر و توانمندساز را ایفا می کند.

همچنین این حوزه بر ایجاد احساس امنیت نسبی، بازسازی روابط اجتماعی، آموزش مهارت های مقابله ای، حمایت از سلامت روان، محافظت از کودکان و مدیریت بحران تمرکز دارد.

 هدف نهایی مددکاری اجتماعی در شرایط جنگ، بازگرداندن افراد به سطحی قابل قبول از کارکرد روانی اجتماعی و کمک به برقراری دوباره پیوندهای حمایتی در جامعه است.

مددکاری اجتماعی در شرایط جنگ یکی از حوزه های تخصصی مداخله در بحران است که بر حمایت از افراد، خانواده ها و جوامعی تمرکز دارد که در معرض پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم جنگ قرار گرفته اند. جنگ با ایجاد ناامنی، تخریب زیرساخت های اجتماعی، جابه جایی جمعیت و افزایش فشارهای روانی، تعادل زندگی فردی و اجتماعی را مختل می کند.

 در چنین شرایطی، مددکاری اجتماعی با هدف کاهش آسیب های روانی و اجتماعی، تقویت سازگاری افراد و بازسازی ظرفیت های فردی و جمعی وارد عمل می شود. این حوزه مجموعه ای از مداخلات سازمان یافته را در سطوح فردی، خانوادگی و اجتماعی در بر می گیرد و تلاش می کند از طریق حمایت، توانمندسازی و پیوند دادن افراد با منابع موجود، شرایط زندگی آنان را بهبود بخشد. بررسی ابعاد مختلف مددکاری اجتماعی در شرایط جنگ نشان می دهد که این حرفه نقشی چندوجهی در مدیریت پیامدهای انسانی جنگ ایفا می کند.

یکی از مهم ترین ابعاد مددکاری اجتماعی در شرایط جنگ، بعد روانی و سلامت روان است. تجربه جنگ می تواند منجر به بروز اختلالات روانی مانند اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه و احساس ناامنی مداوم شود. بسیاری از افراد، به ویژه کودکان، شاهد خشونت، از دست دادن عزیزان یا تخریب محیط زندگی خود هستند. مددکاران اجتماعی در این شرایط با ارائه حمایت های روانی-اجتماعی تلاش می کنند فشارهای روانی را کاهش دهند و به افراد کمک کنند احساسات خود را به شکل سالم تری پردازش کنند. فراهم کردن فرصت گفت وگو، ایجاد احساس همدلی، آموزش مهارت های مقابله با استرس و ارجاع به خدمات تخصصی سلامت روان از جمله اقداماتی است که در این بعد انجام می شود.

بعد اجتماعی نیز از دیگر جنبه های مهم مددکاری اجتماعی در شرایط جنگ است. جنگ اغلب منجر به فروپاشی شبکه های اجتماعی و تضعیف روابط اجتماعی می شود. مهاجرت اجباری، آوارگی، از دست دادن خانه و محل زندگی و جدایی از اعضای خانواده می تواند احساس انزوا و بی پناهی را افزایش دهد. مددکار اجتماعی در چنین شرایطی تلاش می کند شبکه های حمایتی را بازسازی کند و ارتباط افراد با جامعه را تقویت نماید. ایجاد گروه های حمایتی، تسهیل ارتباط میان خانواده ها و کمک به بازسازی روابط اجتماعی از جمله اقداماتی است که می تواند حس تعلق اجتماعی و همبستگی را در میان افراد آسیب دیده تقویت کند.

بعد حمایتی و خدماتی یکی دیگر از ابعاد اساسی مددکاری اجتماعی در شرایط جنگ است. در بسیاری از موقعیت های جنگی، دسترسی افراد به نیازهای اساسی مانند غذا، سرپناه، خدمات درمانی و آموزش با مشکل مواجه می شود. مددکاران اجتماعی در این شرایط نقش واسطه میان افراد آسیب دیده و منابع حمایتی را ایفا می کنند. آنان با ارزیابی نیازهای افراد، تلاش می کنند دسترسی آنان به خدمات انسانی و اجتماعی را تسهیل کنند. این خدمات ممکن است شامل کمک های معیشتی، دسترسی به خدمات درمانی، حمایت های آموزشی برای کودکان و ارائه اطلاعات درباره منابع حمایتی موجود باشد.

بعد خانوادگی نیز در مددکاری اجتماعی در شرایط جنگ اهمیت زیادی دارد. جنگ می تواند ساختار خانواده را دچار تغییر یا اختلال کند. از دست دادن یکی از اعضای خانواده، جدایی ناخواسته، فشارهای اقتصادی و استرس شدید ممکن است روابط خانوادگی را تحت تاثیر قرار دهد. مددکار اجتماعی در این زمینه تلاش می کند به حفظ انسجام خانواده کمک کند و ارتباطات سالم میان اعضای خانواده را تقویت نماید. آموزش مهارت های ارتباطی، کمک به حل تعارضات خانوادگی و حمایت از والدین برای مدیریت بهتر شرایط از جمله اقداماتی است که در این بعد انجام می شود.

حمایت از کودکان یکی از مهم ترین ابعاد مددکاری اجتماعی در شرایط جنگ به شمار می آید. کودکان در مقایسه با بزرگسالان آسیب پذیری بیشتری در برابر پیامدهای جنگ دارند، زیرا هنوز در مراحل شکل گیری شخصیت، هویت و توانایی های شناختی و عاطفی قرار دارند. تجربه ناامنی و خشونت می تواند بر رشد روانی، اجتماعی و شناختی آنان تاثیر بگذارد. مددکاران اجتماعی با طراحی برنامه های حمایتی، آموزشی و روانی-اجتماعی تلاش می کنند محیطی امن تر برای کودکان فراهم کنند. ایجاد فضاهای دوستدار کودک، حمایت از ادامه آموزش، بازی درمانی و تقویت مهارت های سازگاری از جمله اقداماتی است که به کاهش آثار منفی جنگ بر کودکان کمک می کند.

بعد جامعه ای یا توسعه اجتماعی نیز یکی از جنبه های مهم فعالیت مددکاران اجتماعی در شرایط جنگ است. جنگ نه تنها افراد بلکه ساختارهای اجتماعی و نهادی را نیز تحت تاثیر قرار می دهد. تخریب مدارس، مراکز خدماتی و زیرساخت های اجتماعی می تواند روند طبیعی زندگی اجتماعی را مختل کند. مددکاران اجتماعی در این سطح تلاش می کنند ظرفیت های جامعه را برای مقابله با بحران تقویت کنند. مشارکت دادن مردم در فعالیت های اجتماعی، تقویت همبستگی اجتماعی و حمایت از ابتکارهای محلی برای حل مشکلات از جمله اقداماتی است که به بازسازی اجتماعی کمک می کند.

بعد مدیریت بحران و مداخله در شرایط اضطراری نیز از جنبه های مهم مددکاری اجتماعی در جنگ محسوب می شود. در شرایطی که جنگ به طور ناگهانی زندگی افراد را مختل می کند، نیاز به تصمیم گیری سریع و ارائه خدمات فوری وجود دارد. مددکاران اجتماعی در این شرایط با ارزیابی سریع نیازها، شناسایی افراد آسیب پذیر و سازماندهی منابع حمایتی نقش مهمی در مدیریت بحران ایفا می کنند. همکاری با سازمان های امدادی، نهادهای دولتی و سازمان های مردم نهاد از جمله فعالیت هایی است که در این زمینه انجام می شود.

از دیگر ابعاد مهم مددکاری اجتماعی در شرایط جنگ می توان به بعد حقوقی و حمایت از حقوق بشر اشاره کرد. در بسیاری از جنگ ها، حقوق اساسی افراد ممکن است نقض شود و گروه هایی مانند کودکان، زنان و سالمندان در معرض انواع سوءاستفاده و خشونت قرار گیرند. مددکاران اجتماعی با آگاهی از اصول حقوق بشر تلاش می کنند از حقوق افراد دفاع کنند و آنان را در دسترسی به خدمات قانونی و حمایتی یاری دهند. اطلاع رسانی درباره حقوق افراد، حمایت از قربانیان خشونت و پیگیری موارد نقض حقوق انسانی از جمله فعالیت هایی است که در این حوزه انجام می شود.

در نهایت، بعد توانمندسازی از مهم ترین اهداف مددکاری اجتماعی در شرایط جنگ به شمار می آید. هدف مددکاری اجتماعی تنها ارائه کمک های موقت نیست، بلکه تلاش می کند ظرفیت های فردی و اجتماعی افراد را برای مواجهه با شرایط دشوار تقویت کند. آموزش مهارت های زندگی، تقویت اعتماد به نفس، حمایت از فعالیت های اقتصادی کوچک و ایجاد فرصت های مشارکت اجتماعی از جمله اقداماتی است که به افزایش توانمندی افراد کمک می کند. چنین رویکردی باعث می شود افراد آسیب دیده بتوانند نقش فعال تری در بازسازی زندگی خود و جامعه ایفا کنند.

به طور کلی، مددکاری اجتماعی در شرایط جنگ یک رویکرد جامع و چندبعدی است که ابعاد روانی، اجتماعی، خانوادگی، حمایتی، آموزشی و حقوقی را در بر می گیرد. این حرفه با تمرکز بر کرامت انسانی، عدالت اجتماعی و حمایت از گروه های آسیب پذیر تلاش می کند پیامدهای انسانی جنگ را کاهش دهد و زمینه بازسازی زندگی فردی و اجتماعی را فراهم کند. حضور فعال مددکاران اجتماعی در چنین شرایطی می تواند به تقویت تاب آوری فردی و اجتماعی، کاهش آسیب های روانی و اجتماعی و بازگشت تدریجی جامعه به مسیر ثبات و توسعه کمک کند.