مهارت‌های والدینی در زمان جنگ به مجموعه توانایی‌ها و رفتارهایی گفته می‌شود که والدین برای حفظ امنیت روانی، عاطفی و جسمی کودکان در شرایط بحران و جنگ به کار می‌گیرند. در چنین شرایطی کودکان معمولاً با ترس، ناامنی، اضطراب و تغییرات شدید در زندگی روزمره مواجه می‌شوند، بنابراین نقش والدین در حمایت و مدیریت این وضعیت بسیار حیاتی است.

جنگ یکی از دشوارترین و ناپایدارترین شرایطی است که می‌تواند زندگی خانواده‌ها و به‌ویژه کودکان را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین موقعیت‌هایی کودکان با تغییرات ناگهانی، احساس ناامنی، ترس از آینده و مواجهه با صداها و تصاویر ناآشنا روبه‌رو می‌شوند. از آنجا که توانایی شناختی و هیجانی کودکان هنوز در حال شکل‌گیری است، آنها بیش از بزرگسالان در برابر فشارهای روانی ناشی از جنگ آسیب‌پذیر هستند. در این میان، نقش والدین به عنوان مهم‌ترین منبع تاب آوری،  حمایت عاطفی و روانی برای کودک بسیار پررنگ می‌شود.

مریم قوامی روانشناس و نویسنده کتاب مهارتهای والدینی تاکید میکند والدین می‌توانند با رفتارها و مهارت‌های مناسب، به کودکان کمک کنند تا با شرایط دشوار سازگار شوند، احساس امنیت بیشتری داشته باشند و هیجانات خود را بهتر مدیریت کنند. مهارت‌های والدینی در زمان جنگ شامل مجموعه‌ای از توانایی‌ها و شیوه‌های تعامل است که به والدین کمک می‌کند ضمن حفظ آرامش و ثبات در خانواده، از سلامت روانی و عاطفی فرزندان خود محافظت کنند.
به کارگیری این مهارت‌ها می‌تواند نقش مهمی در کاهش اضطراب، تقویت احساس امنیت و افزایش تاب‌آوری کودکان در شرایط بحرانی داشته باشد.


۱. مهارت ایجاد احساس امنیت: در زمان جنگ، مهم‌ترین نیاز روانی کودکان احساس امنیت و محافظت شدن است.
کودکان به دلیل درک محدود از شرایط جنگی، ممکن است صداها، اخبار یا تغییرات ناگهانی محیط را بسیار تهدیدکننده تجربه کنند. در چنین شرایطی والدین باید تلاش کنند تا حد امکان محیطی آرام و قابل پیش‌بینی برای کودک فراهم کنند. صحبت کردن با لحن آرام، در کنار کودک بودن، و اطمینان دادن مداوم به او که تنها نیست و والدین مراقب او هستند، می‌تواند احساس امنیت را تقویت کند. همچنین بهتر است والدین تلاش کنند مواجهه کودکان با تصاویر خشونت‌آمیز، اخبار جنگ و گفتگوهای پرتنش بزرگسالان را محدود کنند. حتی اقدامات ساده‌ای مانند در آغوش گرفتن کودک، نشستن در کنار او در زمان‌های اضطراب و توضیح دادن اینکه چه کارهایی برای حفظ ایمنی خانواده انجام می‌شود، می‌تواند احساس کنترل و آرامش بیشتری در کودک ایجاد کند.

۲. مهارت مدیریت هیجانات کودک: جنگ و بحران‌های مرتبط با آن می‌تواند طیف گسترده‌ای از هیجانات را در کودکان ایجاد کند؛ از ترس و نگرانی گرفته تا خشم، سردرگمی یا غم. بسیاری از کودکان ممکن است نتوانند این احساسات را به‌درستی بیان کنند و رفتارهایی مانند گریه، پرخاشگری یا سکوت و گوشه‌گیری از خود نشان دهند. در این شرایط والدین باید با صبر و همدلی به کودک گوش دهند و به او فرصت بدهند درباره احساسات خود صحبت کند. گوش دادن فعال، بدون قضاوت و بدون بی‌اهمیت جلوه دادن نگرانی‌های کودک، به او کمک می‌کند احساس درک شدن داشته باشد. والدین می‌توانند با استفاده از جملاتی مانند «می‌دانم که ممکن است ترسیده باشی» یا «طبیعی است که در چنین شرایطی نگران باشی» به کودک کمک کنند احساسات خود را بپذیرد و بهتر با آنها کنار بیاید. همچنین می‌توان از فعالیت‌هایی مانند نقاشی، بازی یا داستان‌گویی برای کمک به بیان هیجانات استفاده کرد.

۳. مهارت حفظ روال و نظم روزانه: یکی از عوامل مهم در کاهش اضطراب کودکان در شرایط بحران، حفظ ساختار و نظم در زندگی روزمره است.
زمانی که بسیاری از جنبه‌های زندگی به دلیل جنگ دچار تغییر می‌شود، داشتن برنامه‌های نسبتاً ثابت می‌تواند احساس ثبات و قابل پیش‌بینی بودن را برای کودک ایجاد کند. والدین باید تا حد امکان برنامه‌هایی مانند زمان خواب، وعده‌های غذایی، بازی، مطالعه یا انجام تکالیف را حفظ کنند. حتی اگر شرایط محیطی تغییر کرده باشد، داشتن فعالیت‌های منظم مانند خواندن داستان قبل از خواب، بازی‌های خانوادگی یا انجام کارهای روزانه به صورت مشترک می‌تواند به کودک کمک کند احساس کند بخشی از زندگی همچنان پایدار است. این نظم و تداوم به کودک کمک می‌کند اضطراب کمتری تجربه کند و بهتر با شرایط دشوار سازگار شود.

۴. مهارت ارائه اطلاعات صادقانه و متناسب با سن: کودکان در شرایط جنگ معمولاً پرسش‌های زیادی درباره آنچه در اطرافشان رخ می‌دهد مطرح می‌کنند. سکوت یا پنهان کردن کامل واقعیت ممکن است باعث شود کودک اطلاعات خود را از منابع نادرست یا تخیلات خود به دست آورد که گاهی ترسناک‌تر از واقعیت است. بنابراین بهتر است والدین به پرسش‌های کودک پاسخ دهند، اما این پاسخ‌ها باید ساده، کوتاه و متناسب با سن و سطح درک او باشد. والدین باید از ارائه جزئیات خشن یا پیچیده خودداری کنند و در عین حال به کودک اطمینان دهند که بزرگسالان در تلاش هستند تا از او و دیگران محافظت کنند. همچنین مهم است که والدین اجازه دهند کودک هر زمان که خواست سؤال بپرسد و احساس کند می‌تواند نگرانی‌های خود را بدون ترس از سرزنش یا بی‌توجهی مطرح کند.

۵. مهارت الگوسازی در مدیریت استرس: کودکان به شدت از رفتار و واکنش‌های والدین خود الگو می‌گیرند. زمانی که والدین بتوانند با وجود شرایط دشوار، تا حد امکان آرامش خود را حفظ کنند و روش‌های سالمی برای مقابله با استرس به کار ببرند، این رفتارها به صورت غیرمستقیم به کودک منتقل می‌شود. البته طبیعی است که والدین نیز در شرایط جنگ احساس ترس یا نگرانی داشته باشند، اما مهم است که بتوانند این احساسات را به شکل کنترل‌شده مدیریت کنند. استفاده از روش‌هایی مانند تنفس عمیق، گفتگو با اعضای خانواده، دعا یا انجام فعالیت‌های آرام‌بخش می‌تواند به کاهش استرس کمک کند. زمانی که کودک مشاهده می‌کند والدینش با وجود مشکلات همچنان تلاش می‌کنند آرام بمانند و راه‌حل پیدا کنند، احساس اعتماد و امید بیشتری در او شکل می‌گیرد.

۶. مهارت تقویت پیوند عاطفی: در شرایط بحرانی نیاز کودکان به محبت، توجه و حمایت عاطفی افزایش می‌یابد. والدین باید تلاش کنند زمان بیشتری را با فرزندان خود بگذرانند و از طریق تماس بدنی مانند در آغوش گرفتن، نوازش کردن و صحبت کردن محبت خود را نشان دهند. بازی کردن با کودک، گوش دادن به داستان‌ها و دغدغه‌های او و مشارکت در فعالیت‌های ساده خانوادگی می‌تواند احساس نزدیکی و امنیت عاطفی را تقویت کند. این ارتباط گرم و حمایتگر باعث می‌شود کودک بداند که حتی در شرایط دشوار نیز تنها نیست و می‌تواند روی حمایت خانواده خود حساب کند.

۷. مهارت توجه به نشانه‌های آسیب روانی: تجربه جنگ می‌تواند فشار روانی قابل توجهی بر کودکان وارد کند و گاهی این فشار در قالب تغییرات رفتاری یا هیجانی ظاهر می‌شود. والدین باید نسبت به نشانه‌هایی مانند کابوس‌های شبانه، ترس شدید از جدا شدن از والدین، شب‌ادراری، کاهش اشتها، پرخاشگری، گوشه‌گیری یا افت ناگهانی در عملکرد تحصیلی حساس باشند. این نشانه‌ها ممکن است بیانگر اضطراب یا آسیب روانی ناشی از شرایط جنگی باشد. در چنین مواردی والدین باید با صبر و حمایت با کودک برخورد کنند و در صورت تداوم یا شدت علائم، از متخصصان سلامت روان مانند روان‌شناسان یا مشاوران کودک کمک بگیرند. مداخله به‌موقع می‌تواند از بروز مشکلات روانی عمیق‌تر در آینده پیشگیری کند.