مددکاری اجتماعی محله‌محور (Community-Based Social Work) رویکردی مشارکت‌محور در مددکاری اجتماعی است که محله را به‌عنوان کانون مداخله در نظر می‌گیرد و با تکیه بر ظرفیت‌ها، روابط و منابع محلی، به توانمندسازی ساکنان، حل مسائل اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی جمعی می‌پردازد.

مددکاری اجتماعی محله‌محور رویکردی از مددکاری اجتماعی است که با تمرکز بر محله به‌عنوان واحد مداخله، بر توانمندسازی ساکنان، تقویت شبکه‌های محلی، مشارکت اجتماعی و حل مسائل اجتماعی با تکیه بر منابع درون‌محله‌ای تأکید دارد.
مددکاری اجتماعی محله‌محور رویکردی است که با تکیه بر مشارکت ساکنان و منابع محلی، به توانمندسازی و حل مسائل اجتماعی در سطح محله می‌پردازد.

مددکاری اجتماعی محله‌محور یکی از مهم‌ترین و تحول‌آفرین‌ترین رویکردهای معاصر در حوزه مددکاری اجتماعی است که با تغییر کانون مداخله از فردِ منفرد به بستر اجتماعی زندگی او، یعنی محله، تلاش می‌کند پاسخ‌هایی پایدار، مشارکتی و عادلانه به مسائل اجتماعی ارائه دهد. این رویکرد بر این باور استوار است که مشکلات اجتماعی صرفاً نتیجه ضعف‌های فردی نیستند، بلکه در پیوندی عمیق با ساختارهای اجتماعی، روابط محلی، سرمایه اجتماعی، سیاست‌های شهری و کیفیت زیست‌محیطی محله شکل می‌گیرند. از این‌رو، هرگونه مداخله مؤثر اجتماعی نیازمند توجه هم‌زمان به فرد، خانواده، شبکه‌های غیررسمی و بافت محله‌ای است که افراد در آن زندگی می‌کنند.

در مددکاری اجتماعی محله‌محور، محله به‌عنوان یک واحد زنده اجتماعی در نظر گرفته می‌شود؛ فضایی که در آن هویت، معنا، روابط، حمایت‌ها و حتی آسیب‌ها شکل می‌گیرند و بازتولید می‌شوند. این رویکرد برخلاف مدل‌های سنتی که عمدتاً بر مداخلات فردمحور و خدمات‌محور تکیه داشتند، تلاش می‌کند ظرفیت‌های درونی محله را شناسایی، فعال و تقویت کند. در این چارچوب، ساکنان محله نه گیرندگان منفعل خدمات، بلکه کنشگران اصلی فرآیند تغییر اجتماعی محسوب می‌شوند.

مددکاری اجتماعی محله‌محور ریشه در نظریه‌های بوم‌شناختی، توانمندسازی، توسعه اجتماعی و عدالت اجتماعی دارد. نظریه بوم‌شناختی بر این اصل تأکید می‌کند که رفتار و وضعیت افراد حاصل تعامل مداوم آن‌ها با محیط‌های مختلف زندگی‌شان است. محله یکی از مهم‌ترین این محیط‌هاست که می‌تواند هم منبع حمایت و هم منبع فشار و آسیب باشد. از این منظر، مددکار اجتماعی محله‌محور تلاش می‌کند تعادل میان فرد و محیط را بهبود بخشد، نه اینکه صرفاً فرد را با شرایط نامطلوب سازگار کند.

توانمندسازی یکی دیگر از ستون‌های نظری این رویکرد است. در مددکاری اجتماعی محله‌محور، هدف اصلی افزایش قدرت انتخاب، تصمیم‌گیری و کنش جمعی ساکنان محله است. این توانمندسازی صرفاً در سطح مهارت‌های فردی باقی نمی‌ماند، بلکه شامل تقویت سرمایه اجتماعی، افزایش مشارکت مدنی، دسترسی به منابع و تأثیرگذاری بر تصمیم‌گیری‌های محلی نیز می‌شود. مددکار اجتماعی در این فرآیند نقش تسهیل‌گر یادگیری، میانجی اجتماعی و حامی حقوق شهروندی را ایفا می‌کند، نه نقش اقتدارگرا یا تصمیم‌گیرنده نهایی.

یکی از ویژگی‌های اساسی مددکاری اجتماعی محله‌محور، نگاه پیشگیرانه و توسعه‌محور آن است. این رویکرد تلاش می‌کند پیش از آنکه مسائل اجتماعی به بحران‌های عمیق تبدیل شوند، با شناسایی زودهنگام نشانه‌های آسیب، مداخلات مشارکتی و کم‌هزینه‌تری را طراحی و اجرا کند. برای مثال، به‌جای تمرکز صرف بر درمان اعتیاد، به شرایط بیکاری، فقر، انزوای اجتماعی، فقدان فضاهای امن و ضعف پیوندهای محلی که زمینه‌ساز گرایش به اعتیاد هستند توجه می‌شود.

مددکاری اجتماعی محله‌محور همچنین پاسخی به پیچیدگی مسائل اجتماعی در جوامع معاصر است. مسائلی مانند فقر شهری، حاشیه‌نشینی، مهاجرت، خشونت خانگی، افت سرمایه اجتماعی و کاهش احساس تعلق، ماهیتی چندبعدی دارند و با مداخلات تک‌بعدی حل نمی‌شوند. این رویکرد با تأکید بر همکاری میان نهادهای محلی، سازمان‌های مردم‌نهاد، گروه‌های داوطلب، شوراهای محلی و ساکنان، امکان مداخلات چندسطحی و هماهنگ را فراهم می‌سازد.

نقش مددکار اجتماعی در مدل محله‌محور به‌طور اساسی با نقش‌های سنتی تفاوت دارد. مددکار اجتماعی دیگر صرفاً ارائه‌دهنده خدمات حمایتی یا درمانی نیست، بلکه به‌عنوان تسهیل‌گر فرآیندهای اجتماعی، حامی عدالت اجتماعی و تقویت‌کننده ظرفیت‌های جمعی عمل می‌کند. او به ساکنان کمک می‌کند تا مسائل خود را تعریف کنند، اولویت‌ها را بشناسند، منابع موجود را شناسایی نمایند و برای تغییر شرایط نامطلوب به‌صورت جمعی اقدام کنند. این رابطه بر پایه قدرت مشترک و مشارکت برابر شکل می‌گیرد، نه بر اساس وابستگی یا سلطه حرفه‌ای.

در مددکاری اجتماعی محله‌محور، شناخت دقیق محله اهمیت بنیادین دارد. این شناخت تنها محدود به آمارهای رسمی نیست، بلکه شامل درک تاریخ محله، روابط غیررسمی، هنجارهای فرهنگی، روایت‌های محلی، نقاط قوت پنهان و تعارض‌های درونی نیز می‌شود. مددکار اجتماعی از طریق حضور میدانی، گفت‌وگو با ساکنان و تعامل مستمر با کنشگران محلی، به این شناخت عمیق دست می‌یابد. این فرآیند خود به تقویت اعتماد و سرمایه اجتماعی کمک می‌کند.

یکی از اهداف کلیدی مددکاری اجتماعی محله‌محور، تقویت حس تعلق و مسئولیت جمعی است. محله‌ای که ساکنان آن احساس تعلق و مالکیت اجتماعی نسبت به فضا و روابط خود دارند، در برابر بحران‌ها تاب‌آورتر است. این رویکرد با ایجاد فرصت‌های مشارکت، گفت‌وگوی اجتماعی و کنش جمعی، به بازسازی پیوندهای اجتماعی کمک می‌کند. چنین محله‌ای نه‌تنها کمتر دچار آسیب‌های اجتماعی می‌شود، بلکه توان بیشتری برای مواجهه با بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی دارد.

مددکاری اجتماعی محله‌محور ارتباط نزدیکی با مفهوم تاب‌آوری اجتماعی دارد. تاب‌آوری در اینجا به توان محله برای سازگاری، یادگیری و بازسازی در برابر فشارها و بحران‌ها اشاره دارد. محله‌ای که شبکه‌های حمایتی قوی، اعتماد متقابل و مشارکت فعال دارد، می‌تواند سریع‌تر و مؤثرتر از بحران‌ها عبور کند. مددکار اجتماعی با تقویت این عناصر، نقش مهمی در افزایش تاب‌آوری محله ایفا می‌کند.

از منظر عدالت اجتماعی، مددکاری اجتماعی محله‌محور تلاش می‌کند صدای گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده را تقویت کند. بسیاری از نابرابری‌ها و محرومیت‌ها در سطح محله قابل مشاهده و تجربه هستند. این رویکرد با تمرکز بر دسترسی عادلانه به خدمات، فضاهای عمومی، آموزش، سلامت و فرصت‌های اقتصادی، به کاهش شکاف‌های اجتماعی کمک می‌کند. مددکار اجتماعی در این مسیر، نقش حامی حقوق اجتماعی و میانجی میان ساکنان و نهادهای قدرت را بر عهده دارد.

در جوامع شهری امروز، مددکاری اجتماعی محله‌محور پاسخی به فرسایش روابط انسانی و افزایش فردگرایی افراطی نیز محسوب می‌شود. این رویکرد با تأکید بر همبستگی، همکاری و مسئولیت متقابل، به بازسازی سرمایه اجتماعی کمک می‌کند. در چنین فضایی، مسائل فردی در بستر جمعی دیده می‌شوند و راه‌حل‌ها نیز ماهیتی مشارکتی پیدا می‌کنند.

در نهایت و خاتمه کلام اینکه مددکاری اجتماعی محله‌محور را می‌توان رویکردی دانست که مددکاری اجتماعی را از یک حرفه صرفاً حمایتی به نیرویی مؤثر برای تغییر پایدار اجتماعی تبدیل می‌کند.
این رویکرد با پیوند زدن دانش حرفه‌ای مددکاری با تجربه زیسته ساکنان محله، امکان مداخلاتی انسانی‌تر، مؤثرتر و ماندگارتر را فراهم می‌سازد. توجه به محله به‌عنوان کانون مداخله، نه‌تنها کیفیت زندگی افراد را بهبود می‌بخشد، بلکه بنیان‌های سلامت اجتماعی، عدالت و تاب‌آوری جامعه را تقویت می‌کند.