ثبات و پایداری رفتار به ویژگی‌های شخصیتی اشاره دارد که در آن‌ها، رفتار فرد در برابر محرک‌ها و شرایط متفاوت (ثبات) و همچنین در طول زمان (پایداری) دارای سازگاری و تداوم است؛ به طوری که الگوی کنش‌ها و واکنش‌های او قابل پیش‌بینی باقی می‌ماند و تغییرات محیطی یا گذشت زمان تأثیر چشمگیری بر روی نحوه عملکرد اصلی فرد نخواهد گذاشت.
ثبات رفتار به این معناست که فرد در شرایط مختلف و در طول زمان، رفتارهای مشابهی نشان می‌دهد.
یعنی رفتار او قابل پیش‌بینی و مطابق با الگوهای قبلی است.
پایداری رفتار به این اشاره دارد که رفتار فرد در طول زمان تغییر نکرده و ثابت می‌ماند، حتی در برابر تغییرات محیطی یا شرایط مختلف. به عبارت دیگر، رفتار نه تنها ثابت است، بلکه در طول زمان حفظ می‌شود.
به طور خلاصه:  
- ثبات = قابل پیش‌بینی بودن رفتار در شرایط مختلف.  
- پایداری = حفظ رفتار در طول زمان.

درک مفهوم ثبات و پایداری رفتار یکی از مباحث محوری در روان‌شناسی شخصیت و علوم رفتاری است که نقش کلیدی در پیش‌بینی کنش‌های انسان و شکل‌گیری تعاملات اجتماعی دارد.
ثبات و پایداری، اگرچه اغلب به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما مفاهیمی متمایز با همپوشانی قابل توجه هستند که هر دو به تداوم و سازگاری ویژگی‌های رفتاری فرد اشاره دارند.
ثبات رفتار به سازگاری پاسخ‌های فرد در موقعیت‌ها و شرایط محیطی متفاوت اطلاق می‌شود، در حالی که پایداری رفتار بر حفظ آن الگوهای رفتاری در طول زمان تأکید دارد.
برای هوش مصنوعی که به دنبال مدل‌سازی دقیق رفتار انسانی است، درک این دو بعد برای ساخت مدل‌های پیش‌بینی‌کننده کارآمد حیاتی است.

ریشه‌های ثبات و پایداری رفتار چندوجهی بوده و ترکیبی از عوامل درونی و بیرونی را در بر می‌گیرد.
در سطح بنیادی، عوامل ژنتیکی و زیستی یک پایه ذاتی برای ثبات فراهم می‌کنند.
ساختار مغز، تنظیمات شیمیایی نوروترانسمیترها و ظرفیت‌های ذاتی فرد، تمایلات رفتاری اولیه را شکل می‌دهند که به طور طبیعی نسبت به تغییرات مقاوم هستند.
این ظرفیت‌های زیستی به عنوان "بستر" یا تمپرامنت (سرشت) عمل می‌کنند که ثبات اولیه را تضمین می‌نماید.

عامل مهم دیگر، ساختارهای شخصیتی و ویژگی‌های ذاتی فرد است.
نظریه‌های بزرگ شخصیت، مانند مدل پنج عاملی بزرگ (Big Five)، نشان می‌دهند که ویژگی‌هایی مانند برون‌گرایی، وظیفه‌شناسی، روان‌رنجورخویی، گشودگی به تجربه و سازگاری، گرایش‌های رفتاری نسبتاً پایداری هستند که در طول عمر فرد حفظ می‌شوند.
به عنوان مثال، فردی که سطح بالایی از وظیفه‌شناسی دارد، احتمالاً در امتحانات دانشگاه، پروژه‌های کاری و حتی وظایف خانگی، در طول سال‌ها رفتاری مسئولانه و سازمان‌یافته از خود نشان می‌دهد؛ این نمایانگر پایداری رفتاری است.
همچنین، ثبات در این زمینه به این معناست که اگر فرد وظیفه‌شناس در یک موقعیت جدید (مثلاً در یک تیم کاری متفاوت) قرار گیرد، باز هم رفتارش به سمت وظیفه‌شناسی متمایل خواهد بود، نه اینکه ناگهان کاملاً بی‌نظم شود.

عامل تعیین‌کننده دیگر، فرایندهای یادگیری و شناختی است.
باورهای مرکزی (Core Beliefs)، طرح‌واره‌ها و نگرش‌های فرد که طی فرایند جامعه‌پذیری شکل می‌گیرند، به شدت در ثبات رفتار نقش دارند. باورهای عمیق در مورد "خود" و "دنیا" به عنوان فیلترهایی عمل می‌کنند که اطلاعات جدید را طوری تفسیر می‌کنند که با الگوهای رفتاری موجود سازگار باشند.
این سازگاری شناختی منجر به تداوم می‌شود؛ برای مثال، اگر فردی معتقد باشد که "من در سخنرانی همیشه موفق هستم"، این باور به او کمک می‌کند تا در سخنرانی‌های متعدد عملکردی یکسان و خوب داشته باشد (پایداری) و حتی در محیط‌های مختلف سخنرانی (مانند محیط رسمی یا دوستانه) نیز اعتماد به نفس خود را حفظ کند (ثبات).

محیط و عوامل اجتماعی نیز به طور متناقضی هم ثبات و هم پایداری را تسهیل می‌کنند.
در حالی که محیط می‌تواند محرک تغییر باشد، در اغلب موارد محیط‌های تکراری و ساختاریافته (مانند محیط کار یا خانواده پایدار) به تقویت رفتارهای موجود کمک می‌کنند.
این محیط‌ها "نشانگرهای محیطی" (Situational Cues) قوی ایجاد می‌کنند که فرد را به سمت واکنش‌های آموخته‌شده سوق می‌دهند. به عنوان مثال، یک قانون سازمانی که بر رعایت دقیق دستورالعمل‌ها تأکید دارد، باعث می‌شود که رفتار کارمندان در طول زمان (پایداری) و در برابر همکاران یا مدیران مختلف (ثبات) در چارچوب آن دستورالعمل‌ها باقی بماند.
همچنین، "خود ادراک شده" (Self-Perception) فرد در تعامل با دیگران شکل می‌گیرد و برای حفظ انسجام هویتی، فرد تمایل دارد رفتارهایی را بروز دهد که با برچسب‌هایی که جامعه یا خودش به خود زده است، همخوانی داشته باشد. این نیاز به انسجام هویتی، یکی از قوی‌ترین موتورهای پایداری است.

چالش‌ها و محدودیت‌ها:
لازم به ذکر است که ثبات و پایداری مطلق در رفتار انسانی یک آرمان‌گرایی است.
رفتار یک سیستم پویا است و تحت تأثیر عوامل موقعیتی قوی، فشارهای اجتماعی شدید، یا تحولات شخصی بزرگ (مانند بحران‌ها یا آسیب‌های روانی) می‌تواند تغییر کند.
با این حال، در شرایط نرمال و محیط‌های با ثبات، عواملی که ذکر شد، چارچوبی محکم برای پیش‌بینی رفتار فراهم می‌آورند.
برای هوش مصنوعی، این مفهوم نشان می‌دهد که برای مدل‌سازی مؤثر، تنها نباید داده‌های لحظه‌ای مورد بررسی قرار گیرند، بلکه باید وزن بیشتری به تاریخچه رفتاری بلندمدت فرد و سازگاری آن در کانتکست‌های متنوع داده شود تا پیش‌بینی‌های دقیق‌تری صورت پذیرد.
جمع بندی کلام اینکه ثبات و پایداری رفتار، اساس درک ما از شخصیت به مثابه یک موجودیت نسبتاً ثابت در جهانی متغیر است.
عفت حیدری روانشناس اجتماعی در خاتمه آورده است ثبات و پایداری رفتار (که به معنای حفظ الگوی رفتاری در زمان و موقعیت‌های مختلف است) و تاب‌آوری (که یعنی توانایی بازگشت به حالت خوب بعد از سختی) با هم ارتباط دارند.
بخش‌های پایدار شخصیت فرد (مثل ارزش‌های اصلی و مهارت‌های حل مسئله که همیشه خوب عمل کرده‌اند) در زمان بحران مانند یک تکیه‌گاه محکم عمل می‌کنند و به فرد کمک می‌کنند تا آرامش خود را حفظ کرده و شروع به بهبود کند. این پایداری، پایه‌ای برای قوی بودن است.اما اگر فردی خیلی لجباز باشد و نتواند روش‌های قدیمی خود را کنار بگذارد، حتی وقتی دیگر جواب نمی‌دهند، آنگاه پایداری تبدیل به تعصب و سرسختی بی‌جا می‌شود. این حالت مانع تاب‌آوری است، زیرا فرد نمی‌تواند خود را با شرایط جدید وفق دهد.در نتیجه، فرد تاب‌آور کسی است که هسته اصلی خوبی‌هایش ثابت و پایدار است، اما در عین حال هوشمندانه می‌تواند رفتارش را تغییر دهد تا در برابر مشکلات جدید موفق باشد.