همیاران سلامت روان؛ بازوی اجرایی و شریک اجتماعی توسعه محله‌محور ایران  

 دکتر محمدرضا مقدسی

معاونت علمی‌ـ‌پژوهشی همیاران سلامت روان ایران

طرح «سلام محله» به‌عنوان یکی از رویکردهای نوین و اثربخش در حوزه سلامت اجتماعی و روانی، بر پایه مشارکت مردمی، ظرفیت‌های بومی و مدیریت محله‌محور طراحی شده است. در این میان، همیاران سلامت روان ایران به‌عنوان بازوی اجرایی این طرح ملی، نقش بسیار مهمی در پیاده‌سازی، تسهیل‌گری و عملیاتی‌سازی اهداف آن در سطح محلات شهری و روستایی کشور ایفا می‌کند.

همیاران سلامت روان ایران امروز به‌عنوان پس از جمعیت هلال احمر، بزرگ‌ترین سازمان مردم‌نهاد و غیردولتی کشور شناخته می‌شود؛ سازمانی که با تکیه بر شبکه گسترده داوطلبان، متخصصان و کنشگران اجتماعی، توانسته است جایگاهی منحصربه‌فرد در عرصه سلامت روان اجتماعی و مداخلات محله‌محور به دست آورد. این گستردگی و عمق اجتماعی، همیاران سلامت روان را به یکی از مهم‌ترین شرکای اجتماعی سازمان‌ها و نهادهای اجرایی کشور تبدیل کرده است.

همیاران سلامت روان و مفهوم شراکت اجتماعی  
در دنیای امروز، حل مسائل پیچیده اجتماعی بدون مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد امکان‌پذیر نیست. همیاران سلامت روان ایران با عبور از الگوی همکاری‌های مقطعی، وارد عرصه شراکت اجتماعی پایدار شده است؛ شراکتی که از مرحله نیازسنجی محلی آغاز می‌شود و تا طراحی، اجرا، پایش و ارزیابی پروژه‌های اجتماعی ادامه می‌یابد.

در طرح «سلام محله»، این شراکت اجتماعی به‌طور عینی محقق شده است. همیاران سلامت روان با حضور مستمر در محلات، ارتباط مستقیم با شهروندان و شناخت دقیق مسائل روانی و اجتماعی هر منطقه، توانسته است سیاست‌های کلان را به برنامه‌های اجرایی قابل لمس در سطح محله تبدیل کند. این ویژگی، وجه تمایز اصلی همیاران سلامت روان با بسیاری از ساختارهای رسمی و متمرکز است.

ساختار سازمانی گسترده در سراسر کشور  
یکی از مهم‌ترین نقاط قوت همیاران سلامت روان ایران، گسترش ساختار سازمانی در تمامی استان‌ها و شهرستان‌های کشور است. این سازمان امروز در مراکز استان‌ها و بخش قابل توجهی از شهرستان‌ها دارای دفاتر فعال، مسئولان محلی، کمیته‌های تخصصی و شبکه داوطلبان آموزش‌دیده است.

این ساختار منسجم و درعین‌حال انعطاف‌پذیر، امکان اجرای پروژه‌های محله‌محور را با سرعت، دقت و بومی‌سازی بالا فراهم می‌کند. در طرح «سلام محله»، همین ظرفیت سازمانی موجب شده است که برنامه‌ها متناسب با ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی هر محله طراحی و اجرا شوند؛ امری که ضامن اثربخشی و پایداری مداخلات اجتماعی است.

کارنامه درخشان در پروژه‌های محله‌محور  
همیاران سلامت روان ایران طی سال‌های گذشته، کارنامه‌ای درخشان و قابل توجه در اجرای پروژه‌های محله‌محور از خود به‌جا گذاشته است. این پروژه‌ها طیف وسیعی از موضوعات را دربر می‌گیرد؛ از ارتقای سلامت روان و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی گرفته تا افزایش تاب‌آوری اجتماعی، تقویت سرمایه اجتماعی و توانمندسازی گروه‌های محلی.
وجه مشترک این پروژه‌ها، اتکا به مشارکت مردم و استفاده از ظرفیت‌های درون‌محله‌ای است. همیاران سلامت روان همواره تلاش کرده است نقش تسهیل‌گر را ایفا کند، نه جایگزین مردم. این رویکرد باعث شده است که نتایج پروژه‌ها محدود به زمان اجرا نباشد و اثرات آن در بلندمدت نیز در محلات باقی بماند.

مدیریت محله‌محور؛ رویکردی علمی و بومی  
مدیریت محله‌محور، هسته اصلی طرح «سلام محله» و فلسفه وجودی بسیاری از فعالیت‌های همیاران سلامت روان است. این رویکرد بر این اصل استوار است که هر محله، نظامی اجتماعی با ویژگی‌ها، چالش‌ها و ظرفیت‌های خاص خود است و نمی‌توان نسخه‌ای واحد برای همه محلات پیچید.

همیاران سلامت روان ایران با بهره‌گیری از دانش بومی، تجربه میدانی و پشتوانه علمی، توانسته است الگوی مدیریت محله‌محور را به شکلی کاربردی پیاده‌سازی کند. این الگو بر مشارکت داوطلبان محلی، معتمدان اجتماعی، زنان، جوانان و گروه‌های مرجع محله استوار است و به تقویت حس تعلق، مسئولیت‌پذیری و اعتماد اجتماعی منجر می‌شود.

نقش معاونت علمی‌ـ‌پژوهشی در طرح سلام محله  
از منظر علمی، طرح «سلام محله» فرصتی ارزشمند برای تولید دانش بومی در حوزه سلامت روان اجتماعی محسوب می‌شود. در معاونت علمی‌ـ‌پژوهشی همیاران سلامت روان ایران، تلاش شده است تمامی مراحل اجرای این طرح مستندسازی، پایش و تحلیل شود.

داده‌های به‌دست‌آمده از اجرای طرح در محلات مختلف کشور، امکان تحلیل‌های تطبیقی، استخراج الگوهای موفق و ارائه پیشنهادهای سیاستی را فراهم می‌کند. این رویکرد پژوهش‌محور، همیاران سلامت روان را از یک مجری صرف به یک نهاد یادگیرنده و دانش‌محور تبدیل کرده است.

 همیاران سلامت روان؛ پیونددهنده مردم و نهادها  
یکی از مهم‌ترین کارکردهای همیاران سلامت روان ایران، ایفای نقش حلقه واسط میان مردم و نهادهای تصمیم‌گیر است. اعتماد اجتماعی شکل‌گرفته در محلات، سرمایه‌ای است که به‌سادگی به دست نمی‌آید. همیاران سلامت روان با حضور مستمر، شفافیت عملکرد و پاسخ‌گویی اجتماعی، توانسته است این اعتماد را تقویت و حفظ کند.
در طرح «سلام محله»، این اعتماد اجتماعی به‌عنوان زیرساخت اصلی موفقیت برنامه‌ها عمل کرده است و زمینه‌ساز مشارکت فعال شهروندان در فرآیندهای سلامت‌محور شده است.
همیاران سلامت روان ایران با تکیه بر تجربیات موفق گذشته و ظرفیت‌های گسترده فعلی، آمادگی دارد نقش خود را به‌عنوان بازوی اجرایی طرح‌های ملی و شریک اجتماعی سازمان‌ها بیش از پیش گسترش دهد. آینده توسعه اجتماعی کشور، در گرو تقویت رویکردهای محله‌محور و مشارکت‌محور است؛ رویکردی که همیاران سلامت روان سال‌هاست آن را به‌صورت عملی تجربه کرده است.

طرح «سلام محله» نمونه‌ای روشن از این مسیر است؛ مسیری که با اتکا به مردم، برای ارتقای سلامت روان و اجتماعی جامعه ایرانی گام برمی‌دارد و می‌تواند الگویی قابل تعمیم برای سایر برنامه‌های ملی باشد.