تابآوری و رفتارهای پرخطر؛ نقش سلامت روان در پیشگیری از آسیبهای نوجوانان و جوانان
تابآوری و رفتارهای پرخطر دو مفهوم بههمپیوسته در سلامت روان نوجوانان و جواناناند.
تابآوری یعنی توان سازگاری و بازیابی پس از فشار یا بحران با کمک منابع فردی و اجتماعی؛ رفتار پرخطر نیز الگویی است که احتمال آسیب جسمی، روانی، اجتماعی یا تحصیلی را افزایش میدهد.
پژوهشها نشان میدهند برخی ابعاد تابآوری با احتمال کمتر مصرف دخانیات، الکل و مواد همراهاند، اما این اثر در همه افراد و رفتارها یکسان نیست (علی و همکاران، ۲۰۱۰).
همچنین، مطالعه نوجوانان کالیفرنیا نشان داد رفتارهای مرتبط با سلامت میتوانند در الگوهای همزمان ظاهر شوند و با عوامل خانوادگی و فردی ارتباط داشته باشند (میستری و همکاران، ۲۰۰۸).
بنابراین، پیشگیری مؤثر تنها به تقویت اراده فرد محدود نمیشود و باید تنظیم هیجان، حمایت خانواده، محیط مدرسه و دسترسی به خدمات سلامت روان را نیز در بر بگیرد.
تابآوری و رفتارهای پرخطر چیست و چرا در نوجوانی اهمیت دارد؟
تابآوری فرایندی پویاست که به فرد، خانواده یا جامعه کمک میکند در برابر فشار، آسیب یا تغییر دشوار، کارکرد سالم خود را حفظ کند یا دوباره به دست آورد. تابآور بودن به معنای نترسیدن، همیشه قوی ماندن یا بینیاز بودن از کمک نیست؛ فرد ممکن است غمگین یا مضطرب شود و همچنان با کمک گرفتن، حل مسئله و تکیه بر روابط حمایتی از بحران عبور کند. این ظرفیت از تعامل ویژگیهای فردی مانند خودآگاهی، تنظیم هیجان، انعطافپذیری و احساس هدف با حمایت خانواده، مدرسه و جامعه شکل میگیرد.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار خانه تاب آوری رفتارهای پرخطر به کنشهایی گفته میشود که امکان آسیب به سلامت جسمی، روانی، اجتماعی یا تحصیلی را بیشتر میکنند. مصرف دخانیات، الکل و مواد، خشونت، خودآسیبرسانی، رفتار جنسی ناایمن، رانندگی پرخطر، قمار، خواب ناکافی و استفاده افراطی از صفحهنمایش از نمونههای آن هستند. این رفتارها همیشه با قصد آسیب همراه نیستند؛ گاهی راهی برای کنار آمدن با اضطراب، فشار همسالان، تنهایی یا احساس بیقدرتی به شمار میروند.
نوجوانی به دلیل تغییرات هیجانی و اجتماعی، نیاز به استقلال و اهمیت یافتن پذیرش همسالان، دورهای حساس برای شکلگیری برخی عادتهاست. بااینحال، نباید هر نوجوان را صرفاً «تابآور» یا «آسیبپذیر» دانست؛ ظرفیت تابآوری در حوزههای مختلف و در شرایط گوناگون زندگی تغییر میکند.
رابطه تابآوری با مصرف مواد، خودآسیبرسانی و سایر رفتارهای پرخطر
پژوهشها عموماً از پیوند میان برخی مؤلفههای تابآوری و کاهش رفتارهای پرخطر حمایت میکنند، اما این ارتباط بهتنهایی رابطه علتومعلولی را اثبات نمیکند. مطالعه علی و همکاران در سال ۲۰۱۰ با دادههای پیمایش ملی نوجوانان آمریکا، سه الگوی تابآوری را از هم تفکیک کرد: تابآوری کلی، تابآوری فردی و خانوادگی، و تابآوری فردی. نتایج نشان داد نوجوانان برخوردار از تابآوری کلی کمتر به مصرف سیگار، الکل و مواد غیرقانونی گرایش داشتند؛ بااینحال، ارتباط با مصرف بر اساس نوع شاخص تابآوری تفاوت میکرد. بنابراین، تابآوری یک نمره واحد یا تضمین قطعی در برابر آسیب نیست (علی و همکاران، ۲۰۱۰).
مطالعهای بر ۴۰۱۰ نوجوان کالیفرنیا، رفتارهایی چون مصرف دخانیات و الکل، کمتحرکی و مصرف پایین میوه و سبزی را بررسی کرد. این رفتارها در الگوهای همزمان کنار یکدیگر دیده میشدند و عواملی مانند نظارت والدین، وجود الگوی مثبت و نشانههای افسردگی با برخی از این الگوها ارتباط داشتند. یافتهها بر ضرورت توجه همزمان به مجموعه رفتارها، نه فقط یک مشکل منفرد، تأکید میکند (میستری و همکاران، ۲۰۰۸).
تنظیم هیجان و کیفیت روابط اجتماعی از مسیرهای مهم این ارتباطاند. توانایی مکثکردن، تحمل پریشانی، سنجیدن پیامدها و درخواست کمک میتواند احتمال انتخاب راهبردهای سالم را بیشتر کند. در مقابل، فشار همسالان، تجربه آسیبزا، تعارض خانوادگی، فقر یا محیط ناامن میتواند حتی فردی با مهارتهای فردی مناسب را در معرض خطر قرار دهد. حمایت والدین نیز زمانی سازندهتر است که با گفتوگو، اعتماد و مرزهای روشن همراه باشد، نه کنترل تحقیرآمیز.
راهکارهای پیشگیری از رفتارهای پرخطر و تقویت تابآوری
پیشگیری از رفتارهای پرخطر زمانی اثربخشتر است که در چند سطح پیش برود. در سطح فردی، آموزش تنظیم هیجان، تحمل فشار، حل مسئله، تصمیمگیری و مهارت نهگفتن میتواند به نوجوان کمک کند در موقعیتهای دشوار گزینههای بیشتری ببیند. خواب منظم، تحرک بدنی، تغذیه متعادل و فعالیتهای معنادار نیز بخشی از مراقبت از سلامتاند. اگر افسردگی، اضطراب، تجربه تروما، مصرف مواد یا خودآسیبرسانی وجود دارد، ارزیابی و درمان تخصصی اهمیت دارد و نباید همهچیز به کمبود اراده نسبت داده شود.
در خانواده، گفتوگوی بدون تحقیر، قوانین روشن، نظارت متناسب با سن و واکنش آرام به اشتباهها، امکان درخواست کمک را افزایش میدهد. والدین بهتر است تغییرات رفتاری را با کنجکاوی و نگرانی سازنده بررسی کنند، از برچسبزنی و تنبیه بدنی بپرهیزند و در صورت نیاز از مشاور یا متخصص کمک بگیرند. نظارت حمایتی به معنای کنترل افراطی نیست؛ هدف آن حفظ ایمنی و رابطه قابل اعتماد است.
مدرسه و دانشگاه میتوانند با آموزش مهارتهای زندگی، مقابله با قلدری، ایجاد مسیر محرمانه برای گفتوگو و ارجاع به متخصص، فضای امنتری فراهم کنند. دسترسی به ورزش، هنر و فعالیت گروهی نیز پیوند با همسالان سالم را تقویت میکند. در سطح جامعه، خدمات سلامت روان در دسترس، حمایت از خانوادههای تحت فشار و کاهش انگ مراجعه به متخصص ضروری است. چنین رویکردی میپذیرد که تابآوری فقط ویژگی فرد نیست؛ محیط حمایتگر نیز آن را میسازد.
نشانههای هشدار و جمعبندی
افت ناگهانی تحصیلی یا شغلی، کنارهگیری اجتماعی، تغییر شدید خواب و اشتها، پرخاشگری غیرمعمول، جراحتهای تکرارشونده، پنهانکاری نگرانکننده یا صحبت از بیارزشی و مرگ میتواند نیازمند توجه جدی باشد. هیچیک از این نشانهها بهتنهایی تشخیص قطعی نیست، اما گفتوگوی همدلانه و ارزیابی متخصص میتواند به روشن شدن وضعیت کمک کند. اگر خطر فوری خودکشی، مسمومیت، خشونت یا آسیب شدید وجود دارد، فرد را تنها نگذارید و با خدمات اورژانسی و تخصصی محلی تماس بگیرید.
در جمعبندی، تابآوری میتواند در برابر برخی رفتارهای پرخطر نقش محافظتی داشته باشد، اما سپری مطلق یا مسئولیتی صرفاً فردی نیست. کاهش مصرف مواد، خودآسیبرسانی و دیگر آسیبها به ترکیبی از مهارتهای مقابلهای، روابط امن، مدرسه حمایتگر و خدمات در دسترس نیاز دارد.
دکتر محمدرضا مقدسی معاونت علمی و پژوهشی هسرا تاکید میکند میتوان بر معنا دادن به تجربه، شناخت محدودیتها، کمکگرفتن و بازسازی زندگی تأکید کرد؛ هدف، ساختن افراد و محیطهایی است که در آنها پیشگیری و حمایت جایگزین سرزنش شود.
۸ بازدید
۲ امتیاز
۰ نظر
هنوز هیچ نظری ثبت نشده است !