روز جهانی مددکاری اجتماعی ۲۰۲۷

 پیشینه و تاریخچه

روز جهانی مددکاری اجتماعی در ۱۶ مارس ۲۰۲۷ گرامی داشته می‌شود. شعار امسال چنین است:

«بازبافتن تار و پود جامعه: ساختن روابط، احساس تعلق و همبستگی»

تار و پود اجتماعی، روابط، اجتماعات، نهادها، نظام‌های مراقبت و حمایت اجتماعی و نیز اصول مشارکت، تعلق و همبستگی را دربرمی‌گیرد؛ عناصری که انسان‌ها را به یکدیگر پیوند می‌دهند و به پایداری جوامع کمک می‌کنند. این عناصر، مانند رشته‌هایی که در یک پارچه درهم‌تنیده‌اند، از پیوند با یکدیگر قدرت و تاب‌آوری می‌یابند.

مددکاری اجتماعی با ایجاد و تقویت روابط و اجتماعات، مقابله با طرد، خشونت و نابرابری و ترویج مشارکت، تعلق و همبستگی، تار و پود اجتماعی را تقویت می‌کند.

مددکاری اجتماعی، از سنت‌های یاری متقابل، سازمان‌دهی اجتماعی و اصلاحات اجتماعی تا فعالیت‌های امروزی، نقشی حیاتی در بازبافتن تار و پود جامعه دارد؛ زیرا روابط، نهادها و ساختارهایی را دگرگون می‌کند که مردم از طریق آن‌ها به‌طور جمعی زندگی و جامعه خود را شکل می‌دهند.

چراییِ انتخاب این شعار؟

جامعه معاصر با تناقضی روبه‌روست: ارتباطات بی‌سابقه‌ای که از راه مهاجرت، بازارها، فناوری‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و نهادهای جهانی شکل گرفته‌اند، هم‌زمان با افزایش تنهایی، بی‌اعتمادی، دوقطبی‌شدن، ناامنی و بی‌ثباتی، آوارگی و ازهم‌گسیختگی اجتماعی وجود دارند.

این تحولات صرفاً اقتصادی یا فناورانه نیستند، بلکه چالش‌هایی اساساً اجتماعی‌اند. نابرابری اجتماعی و اقتصادی، دوقطبی‌شدن سیاسی و درگیری‌ها، مهاجرت اجباری، تغییرات اقلیمی، بلایا، دگرگونی‌های فناورانه و گسترش سریع هوش مصنوعی، شرایطی را که مردم در آن با یکدیگر رابطه برقرار می‌کنند، دگرگون می‌سازند.

بر اساس گزارش اجتماعی جهانی سازمان ملل در سال ۲۰۲۵، بیش از نیمی از جمعیت جهان اعتماد اندکی به دولت‌ها دارند یا اصلاً به آن‌ها اعتماد ندارند و کمتر از ۳۰ درصد بر این باورند که می‌توان به دیگران اعتماد کرد. در همین حال، ۳.۸ میلیارد نفر از هیچ‌گونه حمایت اجتماعی برخوردار نیستند؛ در پایان سال ۲۰۲۵، ۱۱۷.۸ میلیون نفر به‌اجبار آواره شده بودند و در سال ۲۰۲۴، ۲.۶ میلیارد نفر همچنان به فناوری‌های دیجیتال دسترسی نداشتند. این آمارها در کنار هم تصویری از جهانی را نشان می‌دهند که در آن اعتماد رو به فرسایش است، حمایت اجتماعی فراگیر نیست، مردم آواره می‌شوند و بسیاری همچنان از جامعه کنار گذاشته شده‌اند.

نابرابری این گسست‌ها را عمیق‌تر می‌کند: ۶۵ درصد جمعیت جهان در کشورهایی زندگی می‌کنند که نابرابری درآمدی در آن‌ها رو به افزایش است و حدود ۳.۵ میلیارد نفر با درآمدی کمتر از خط فقر روزانه ۶.۸۵ دلاری بانک جهانی زندگی می‌کنند. بدون مقابله با نابرابری‌های ساختاری‌ای که جامعه را از هم می‌گسلند، نمی‌توان تار و پود اجتماعی را تقویت کرد.

مبانی مفهومی تار و پود اجتماعی

ایده «تار و پود اجتماعی» بر استعاره‌ای دیرینه از جامعه استوار است: جامعه شبکه‌ای از روابط، نهادها و شکل‌های زندگی جمعی است که به یکدیگر پیوند خورده‌اند. مبانی جامعه‌شناختی این مفهوم را می‌توان در تأکید توکویل بر انجمن‌ها، مشارکت مدنی و روابطی یافت که افراد را به زندگی جمعی پیوند می‌دهند. همچنین، مفاهیم امیل دورکیم درباره یکپارچگی اجتماعی و همبستگی مکانیکی و ارگانیکی نشان می‌دهند که پیوندهای اجتماعی و وابستگی متقابل چگونه جوامعِ هرچه متنوع‌تر را کنار هم نگه می‌دارند.

پژوهش‌های معاصر، «تار و پود اجتماعی» را عمدتاً استعاره‌ای برای انسجام، وابستگی متقابل و آسیب‌پذیری می‌دانند.
بر پایه این سنت‌های فکری، می‌توان این مفهوم را از دست‌کم شش بُعد مرتبط با هم بررسی کرد:

۱. روابط: شبکه‌های روابط میان‌فردی و نهادی که انسان‌ها را به هم پیوند می‌دهند؛  
۲. تعلق: تجربه پذیرفته‌شدن و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن به‌عنوان عضوی از خانواده، اجتماع، نهاد، جامعه یا بشریت؛  
۳. حمایت متقابل و reciprocity (دادوستد متقابل): تمایل و توانایی کمک به یکدیگر، به‌ویژه در زمان آسیب‌پذیری و بحران؛  
۴. اعتماد: اطمینان به اینکه دیگران، نهادها و اجتماعات با میزان قابل قبولی از اتکا‌پذیری، انصاف و مسئولیت‌پذیری عمل می‌کنند؛  
۵. توان جمعی: ظرفیتی که از پیوند افراد و گروه‌ها پدید می‌آید، نه از انزوای آن‌ها؛  
۶. کنش جمعی: توانایی مردم برای تبدیل روابط و دغدغه‌های مشترک به اقدام هماهنگ در جهت اهداف مشترک.

 تار و پود اجتماعی و مددکاری اجتماعی

تار و پود اجتماعی چیزی فراتر از روابط میان‌فردی است. این مفهوم، روابط و اجتماعات، نهادها، حمایت اجتماعی، مراقبت، مشارکت، تعلق و همبستگی را نیز دربرمی‌گیرد. مددکاری اجتماعی دقیقاً در همین عرصه‌ها فعالیت می‌کند: میان تجربه‌های فردی و ساختارهای اجتماعی پیوند برقرار می‌سازد، در کنار مردم و اجتماعات کار می‌کند و در عین حال، نظام‌هایی را به چالش می‌کشد که طرد اجتماعی را ایجاد یا بازتولید می‌کنند.

استعاره «پارچه» در اینجا سودمند است، زیرا یک رشته به‌تنهایی پارچه نمی‌سازد. پیوستگی، استحکام و تاب‌آوری پارچه از درهم‌تنیده‌شدن رشته‌های متعدد پدید می‌آید. به همین ترتیب، پایداری جوامع فقط به افراد یا نهادهایی که جدا از هم عمل می‌کنند وابسته نیست؛ بلکه به کیفیت و گستردگی روابطی بستگی دارد که مردم را به یکدیگر و به ساختارهای اجتماعی پیوند می‌دهند.

این برداشت با تعریف جهانی مددکاری اجتماعی هم‌خوان است. مددکاری اجتماعی رسماً مأموریت دارد «تغییر و توسعه اجتماعی، انسجام اجتماعی و توانمندسازی و رهایی انسان‌ها» را ترویج کند. این تعریف تأکید می‌کند که مددکاران اجتماعی **«با مردم و ساختارها تعامل می‌کنند»** و وابستگی متقابل انسان‌ها و محیط‌های اجتماعی و طبیعی‌شان را به رسمیت می‌شناسند.

بنابراین، می‌توان گفت مددکاری اجتماعی هم درون تار و پود اجتماعی فعالیت می‌کند و هم برای دگرگونی آن می‌کوشد؛ از جمله از راه:

- تقویت روابط با فعالیت‌های فردی، خانوادگی، گروهی و اجتماع‌محور؛
- افزایش ظرفیت جمعی از طریق سازمان‌دهی اجتماعی، مشارکت و کنش جمعی؛
- ترمیم گسست‌ها و مقابله با طرد، خشونت، آوارگی، تبعیض و انزوای اجتماعی؛
- تغییر ساختارها و به‌چالش‌کشیدن سیاست‌ها، نهادها و نظام‌هایی که نابرابری و ستم را بازتولید می‌کنند؛
- گسترش تعلق و مشارکت تا افراد و گروه‌های بیشتری بتوانند در زندگی اجتماعی سهم داشته باشند.


 "The Iranian Social Mental Health NGOs Association , as an infrastructure for Iran's social health active as a non-governmental organization in the field of social health since 1996 (1375)  celebrates World Social Work Day. In alignment with the Iranian Social Workers Association and alongside peers worldwide, it has translated this international day's poster and honors this auspicious occasion. Following the Red Crescent, this association is Iran's largest NGO, featuring active members and offices across the country."